Oğurlanmış qətl

Karel Çapek

Məncə Siz mənim Albalılıq tərəfdə Kruçemburski küçəsində yaşadığımı bilirsiniz. 

Bu həmən qısa və köndələn küçələrdəndir ki, orda nə meyxana, nə camaşırxana, heç nə də məhəllə dükanı var. 

Saat ondan saat on birə qədər radioya qulaq asan avaralardan başqa bütün küçə sakinləri yatır. 

Burada əsasən sakit vergiödəyiciləri, kiçik məmurlar (ən yüksək ranq yeddinci sinif idi) yaşayır. 

Onların sırasında bir neçə həvəskar ixtioloq, sitra ifa edən bir musiqiçi, iki filatelist, bir vegeterian, bir spirit və bir də sufi-kommivoyajör var idi. 

Küçənin qalan sakinləri bu adamların kirayələdiyi və elanlarda deyildiyi kimi “gündəlik səhər yeməyi də daxil olan və təmiz, zövqlə döşənmiş otaq”ların sahibləri idilər. 

 یوُموْر

 یوُموْر ویا شوخلوق، میزاح،  فیکاهه — حیاتداکی گولونج، کومیک حادیثه‌لری، اینسان‌لارین ضعیف جهت‌لرینی و نؤقصان‌لارینی عکس ائتدیرن، گولوش دوغوران اثرلر؛ ادبیاتدا تربیه‌وی اهمیت داشییان تنقیدی گولوشون بیر نؤوعو[۱].   

  یوُموْر گولوش و اونو دوغوران اوبرازدیر، مؤلیفین حادیثه و فاکت‌لارا ایرونی‌یه نیسبتاً داها سرت موناسیبتی‌دیر. لاکین یوُموْر دا هله اینکارچی و رقیب گولوشو دئییل، داها چوخ معیشت و یولداش گولوشودور. اونا گؤره بیر چوخ حال‌لاردا ایرونیا ایله یوُموْرون سرحدی موباحیثه‌لی اولور. یوُموْرا دوست گولوشو ده دئییلیر و قزئت‌لرده کی  ساتیریک صحیفه‌لرده خوصوصی روبریکا کیمی آپاریلیر. یوُموْرون موهوم فورمالاریندان بیری لطیفه‌لردیر. بعضی قزئت‌لر مؤلیف یارادیجی‌لیغی اولان لطیفه‌لری ده یوُموْر روبریکاسی ایله درج ائدیرلر. شیفاهی خالق ادبیاتیندا خالق یوُموْروندان گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. تاپماجالاردا، ائل دئییم‌لرینده یوُموْر موهوم یئر توتور. ملا نصرالدین‌ین لطیفه‌لری آذربایجان خالقی ایچریسینده گئنیش یاییلمیشدیر.  " ملا نصرالدین "  درگیسی خالق یوُموْرو عنعنه‌لریندن گئنیش ایستیفاده ائتمیشدیر.[۲]   

CƏLİL MƏMMƏDQULUZADƏ MİLLİ ŞÜURUN FORMALAŞMASINDA ƏVƏZSİZ XİDMƏT SAHİBİDİR

“Sizi deyib gəl­­mi­şəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım!” xitabı ilə çapdan çıxan “Mol­la Nəsrəd­din” jurnalı çə­tin bir dövrdə mübarizə meydanına atılır. Onun gur səsi il­dı­rım sü­rə­ti ilə ətrafa ya­­yı­lır, o səs nəinki Güney Qafqaz ölkələrində, hətta onun sər­həd­lə­rin­­­­dən çox uzaq­lar­da eşidil­mə­yə başlanır. “Molla Nəsrəddin” jurnalı Bakıda, Təbrizdə, Nax­çıvanda və Gəncədə yayılıb şöhrət­lən­­diyi qədər, Tehranda, Ankara və İstanbulda, Daş­kənddə və Aşqabadda, Ka­zan­da və Oren­­­burq­da, Həş­tər­­xanda və Ufada, Moskvada və Pe­terburqda, Səmər­qənd­­də, Ame­ri­ka, İngiltərə, Fransa, Hindistan, Çin, Finlandiya və Kəl­küt­də, İtaliyada [Bax: “Molla Nəsrəddin” jur­na­lı, 1911, №38] ­­­da ya­yıl­mış, hər yer­də də mütərəqqi ictimai qüvvələr mühitində böyük nüfuz qa­zanmışdır. Az keçmir ki, azər­bay­­­canlıların daha çox mərkəzləşdiyi Tiflisin Şeytanbazar məhəlləsi “Mol­­la Nəsrəddin” düş­mənlərinin qor­xu­lu yuvasına çevrilir. Onlarla şeytanbazarlı Tif­lis mol­­­lası Mir Bağır Mir­hey­dər­za­də­nin baş­çılığı ilə jurnalı baykot etməyə ha­zır­­­la­şır­. Mir Ba­ğır və onun dost­la­rı çadradan ya­zan, qa­dına hüquq və təhsil ve­ril­­­mə­sini tə­­ləb edən “Molla Nəs­­rəddin”i “mü­­qəddəs qu­ra­nın, gö­zəl şəriətin” düş­­mə­­­ni ad­lan­dı­rır­­lar. On­­­lar jur­nalın nəş­­­­rini da­yan­dır­­maq, bu müm­kün ol­ma­dığı təq­­­dirdə isə onu əqi­də və məs­­­­lə­kin­dən dön­dər­­­­mək üçün müx­təlif va­si­tə­lər­dən is­ti­fa­­də edirlər. Lakin bay­­­kot böyük demokrat Cəlil Məm­məd­qu­lu­za­dəni və onun məs­lək, əqidə, amal dost­­la­rını va­­himəyə salmır, onları öz möv­qelərindən döndərə bil­­mir. Cəlil Məmmədquluzadə yazır ki, “... doqquz yüz doxsan doqquz rəmmal, kim­ya­­gər, ilan oynadan, qüdrətdən həkimlik edən, qeybdən ruzi qazanan, tasquran, bu­run pü­­lü­yən, falçı, qaraçı, quli-biyabanı, dəmdabaca, əfsungər, sehrbaz, kəndirbaz, quş­baz, it­baz, qurt­baz nağıl, məsələ şəkli çəkmişik və bu şəkilləri çəkmək cə­hə­tin­dən bü­tün is­lam alə­mi­nin yüz hissədən doxsan doqquz hissəsi biz ilə düşman olub”.Əgər Bonapart Na­po­le­on “bütün dünyadan lüğətləri yığıb mənə versəydilər mən oradan “dünyada olmaz olmaz” sözünü çıxarardım” – deyirdisə, Cəlil Məmmədquluzadə də “Molla Nəs­rəd­din” jurnalının ümu­­­­­­­­­­­­­­­­milikdə 25 illik “iş planı”nda “din, məzhəb, şəriət, etiqad, iman, cən­nət, cə­­­­­­hənnəm, müc­tə­hid, mol­la, keşiş, xa­xam, mürid və habelə bütün bu qism söz­lər gə­rək in­­­­sanlar ara­sından götürülüb lü­ğət­lər­dən, kitablardan, yazılardan ta­ma­­mi­lə silinib tul­­lan­­­­­­sın­lar! Məs­cidlər, kəlisalar, sinaqoqlar, tək­yələr, ibadətgahlar, pir­­lər, ziyarət­gah­lar, məh­­­fillər, əza yerləri tamamilə sökülüb, da­ğı­lıb, maarif və mə­­­də­niy­­yət ev­lə­ri­nə dön­də­ril­­məli..., o yer­lərdə məktəb, qiraətxana, ki­tab­xa­na və da­­ha bu kimi maarif və mə­də­niy­­­yət guşələri açılmalıdır” – deyirdi. (Bax: “Mol­la Nəsrəd­din” jurnalı, 1929, №51).

بیر آدام لازیم‌دیر

جلیل محمدقولوزاده

روسیه‌ده و اوروپادا نشر اولونان قزئته‌لر ها یازیرلار کی، موسلمان‌لار چالیشیرلار  "‌ایتّیحادی-موسلیمین "-(ی) دوزلدیب بیرلشسینلر و اجنبی میلّت‌لره زور ائدیب، بوتون یئر اوزونه صاحیب اولسونلار. 

  بیر آدام لازیم‌دی کی، گئده یاپیشا بو قزئت‌لری یازان‌لارین الیندن و گتیره قاراباغا و قاراباغین بیر پارا واعیظ‌لرینی نیشان وئره؛ هامان واعیظ‌لری کی، جاماعاتی یئتمیش ایکی تیره‌یه بؤلمکدن ساوایی اؤزگه بیر ایشلری یوخدو.    

  بیر بئله آدام بیزه لازیم‌دی. 

    بوندان ساوایی بیزه بیر آدام دا لازیم‌دیر: بیر آدام دا لازیم‌دی گئدیب دورسون آرازین کناریندا و ایراندان بو طرفه کئچن بعضی واعیظ و مرثیه خوان‌لارا و تزه سئییدلره دئسین: من اؤلوم، اولگوج‌لری قویون بورادا، سونرا آرازی کئچین.    

بیر بئله آدام بیزه لازیم‌دی.      

  بوندان ساوایی بیر آدام دا بیزه لازیم دی:   

  آغدام‌دا حاجی قنبرولی جومعه گونلری دوکانی آچیر کی، گویا تویوغو گلیب دوکاندا یومورتدایاندان سونرا دوکانینی باغلاسین. بو حیله  ایله حاجی فورصت تاپیب آلیش-وئریش ائله‌ییر. بیر آدام لازیم‌دی کی، آغداما گئدیب حاجی قنبرولی‌دن سوروشا:  "‌آی حاجی، آللاه آتانا رحمت ائله‌سین، نئجه حئیفین گلمه‌دی او پول‌لارا کی، آپاریب عربیستان بییابانیندا بدؤوی‌لره پایلادین؟ " .     

  بیر بئله آدام بیزه لازیم‌دی.   

  سونرا بیر آدام دا بیزه لازیم‌دی. 

  تیفلیسده روحانی رئیس‌لریمیز گیمنازییادا اوخویان شیعه مذهب موسلمان اوشاق‌لارینا دئییرلر کی، سیز سوننی موللاسیندان درس آلمایین. بیر آدام لازیم‌دی کی، گئدیب همین روحانی رئیس‌لریمیزه دئسین:  " آی قارداش، نه واخت سیز بختی‌قاره موسلمان‌لارین ایچیندن ردّ اولاجاقسینیز؟ "     

  بو آدام‌لاردان ساوایی بیر آدام دا بیزه لازیم‌دی، بو دا قالسین سونرایا. 

     هردم‌خیال. 

     "ملا نصرالدین " ،  3 نوامبر،  1906،  ن 31. 

کؤچورن: عباس ائلچین