CƏLİL MƏMMƏDQULUZADƏ MİLLİ ŞÜURUN FORMALAŞMASINDA ƏVƏZSİZ XİDMƏT SAHİBİDİR
“Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım!” xitabı ilə çapdan çıxan “Molla Nəsrəddin” jurnalı çətin bir dövrdə mübarizə meydanına atılır. Onun gur səsi ildırım sürəti ilə ətrafa yayılır, o səs nəinki Güney Qafqaz ölkələrində, hətta onun sərhədlərindən çox uzaqlarda eşidilməyə başlanır. “Molla Nəsrəddin” jurnalı Bakıda, Təbrizdə, Naxçıvanda və Gəncədə yayılıb şöhrətləndiyi qədər, Tehranda, Ankara və İstanbulda, Daşkənddə və Aşqabadda, Kazanda və Orenburqda, Həştərxanda və Ufada, Moskvada və Peterburqda, Səmərqənddə, Amerika, İngiltərə, Fransa, Hindistan, Çin, Finlandiya və Kəlkütdə, İtaliyada [Bax: “Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1911, №38] da yayılmış, hər yerdə də mütərəqqi ictimai qüvvələr mühitində böyük nüfuz qazanmışdır. Az keçmir ki, azərbaycanlıların daha çox mərkəzləşdiyi Tiflisin Şeytanbazar məhəlləsi “Molla Nəsrəddin” düşmənlərinin qorxulu yuvasına çevrilir. Onlarla şeytanbazarlı Tiflis mollası Mir Bağır Mirheydərzadənin başçılığı ilə jurnalı baykot etməyə hazırlaşır. Mir Bağır və onun dostları çadradan yazan, qadına hüquq və təhsil verilməsini tələb edən “Molla Nəsrəddin”i “müqəddəs quranın, gözəl şəriətin” düşməni adlandırırlar. Onlar jurnalın nəşrini dayandırmaq, bu mümkün olmadığı təqdirdə isə onu əqidə və məsləkindən döndərmək üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edirlər. Lakin baykot böyük demokrat Cəlil Məmmədquluzadəni və onun məslək, əqidə, amal dostlarını vahiməyə salmır, onları öz mövqelərindən döndərə bilmir. Cəlil Məmmədquluzadə yazır ki, “... doqquz yüz doxsan doqquz rəmmal, kimyagər, ilan oynadan, qüdrətdən həkimlik edən, qeybdən ruzi qazanan, tasquran, burun pülüyən, falçı, qaraçı, quli-biyabanı, dəmdabaca, əfsungər, sehrbaz, kəndirbaz, quşbaz, itbaz, qurtbaz nağıl, məsələ şəkli çəkmişik və bu şəkilləri çəkmək cəhətindən bütün islam aləminin yüz hissədən doxsan doqquz hissəsi biz ilə düşman olub”.Əgər Bonapart Napoleon “bütün dünyadan lüğətləri yığıb mənə versəydilər mən oradan “dünyada olmaz olmaz” sözünü çıxarardım” – deyirdisə, Cəlil Məmmədquluzadə də “Molla Nəsrəddin” jurnalının ümumilikdə 25 illik “iş planı”nda “din, məzhəb, şəriət, etiqad, iman, cənnət, cəhənnəm, müctəhid, molla, keşiş, xaxam, mürid və habelə bütün bu qism sözlər gərək insanlar arasından götürülüb lüğətlərdən, kitablardan, yazılardan tamamilə silinib tullansınlar! Məscidlər, kəlisalar, sinaqoqlar, təkyələr, ibadətgahlar, pirlər, ziyarətgahlar, məhfillər, əza yerləri tamamilə sökülüb, dağılıb, maarif və mədəniyyət evlərinə döndərilməli..., o yerlərdə məktəb, qiraətxana, kitabxana və daha bu kimi maarif və mədəniyyət guşələri açılmalıdır” – deyirdi. (Bax: “Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1929, №51).
Cəlil Məmmədquluzadənin daha çox qabartdığı pedaqoji problemlər aşağıdakılar idi: təlimin ana dilində aparılması, məktəblərdə hökm sürən sxolastikanın aradan qaldırılması, təhsilin ümumi, məcburi və pulsuz olması, rəğbətləndirməyə üstünlük verilməsi, yeni milli məktəblərin yaradılması, ana dilində dərsliklərin hazırlanması, təhsilin məzmununun milliləşdirilməsi və zənginləşdirilməsi, yeni təlim üsullarının tətbiqi, təlimin çətinliyini uşaqların əqli və fiziki imkanları ilə uyğunlaşdırılması, əlifbanın dəyişdirilməsi, qadın təhsili, dünyəvi təhsilin genişləndirilməsi, tərbiyənin məqsəd və məzmununun müəyyənləşdirilməsi və s. Bu ideyalar Mirzə Cəlilin fəaliyyətinin leytmotivini təşkil edirdi. Milli dilə və təlimin ana dilində aparılmasına münasibət məsələsi xalqın varlığına, azadlıq və müstəqilliyinə münasibət səviyyəsində hələ heç bir əsrdə belə kəskinliklə irəli sürülməmişdi. Maarif fədaisi C.Məmmədquluzadə yeni məktəbləri maarifçiliyin milli şüur təliminin müqəddəs idealı hesab edirdi.
Həmçinin, C.Məmmədquluzadə siyasi-ictimai məramdan tutmuş, ayrı-ayrı mənəvi əxlaqi sifətlərə qədər, bütün varlığı ilə xalqa, ata-babaların mütərəqqi, gözəl, nəcib adət-ənənələrinə, doğma ana dilinə bağlı olmasına qədər, geyiminə, görkəminə, əsasına, məzacına qədər, demək olar, bütün sifətlərindən söhbət açır. O, gah örtülü, gah açıq bir dillə Molla əminin fəhlə və kəndli dostu olduğunu, şahlara, sultanlara, çarlara və krallara nifrət etdiyini bildirirdi: “Molla Nəsrəddin kəndlilərin köhnə dostudur”; “...Molla Nəsrəddin köhnə sayaqla hürriyyət və ədalət bayrağı altında” çalışacaqdır; “Molla Nəsrəddinin məqsədi ...vəhşi adətlərin ortalıqdan götürülməyi yolunda çalışmaqdır”; “Molla Nəsrəddinin borcu yazıları və şəkilləri ilə müsəlman qardaşları “xəbərdar eləməkdir ki, düşmənlərini tanısınlar” və s.
Cəmiyyətdəki haqsızlıq, zülm, rəzalət, cəhalət, avamlıq, mütilik, üfunət iyi verən halların üstündən “pərdələri qovzamaq”, “sirləri açmaq” C.Məmmədquluzadənin əsas xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. C.Məmmədquluzadə xalqın milli adət və ənənələrindən, mənəvi-əxlaqi, psixoloji xüsusiyyətləri haqqında geniş bəhs etmişdir. Aşkar olmuşdur ki, onun başlıca məziyyətlərindən biri doğrucul, həqiqətpərəst olmasıdır. İctimai əhəmiyyətə malik, tərbiyəvi, mənalı gülüşü Ə.Haqverdiyev “Molla Nəsrəddin haqqında xatıratım” yazısında belə xatırlayır: “Molla Nəsrəddin”in qüvvətli düşmənləri, məsələn, İrəvan və Naxçıvan xanları, ya Qarabağ, Gəncə bəyləri Tiflisə gedəndə jurnalın idarəsinə getməyi özlərinə borc hesab edirdilər və getməkdən məqsəd ancaq Cəlil Məmmədquluzadənin o “murdar sifətini” görmək və sonra lazımi yerində onu məsxərə etmək idi. Nəhayət, bu xəyal ilə onun yanına gedib onunla bir qədər müsahibə etməkdən sonra başqa bir vəziyyətdə çıxırdılar. Və:
Canım, kişinin yazdıqları doğrudur, ancaq adam hər doğrunu yazmamalıdır, – deyirdilər; deməli, onun haqlı olduğunu düşmənləri də təsdiq edirdilər”.
C.Məmmədquluzadə ömrünün sonuna qədər apardığı mübarizlərdən biri də ana dilinin saflığı, təmizliyi, onu hər cür yad təsirlərdən qorumaq məsələsi idi. “Molla Nəsrəddin” jurnalında millətə milli mənlik şüuru aşılamaq, mənəvi dirilik dərsi keçmək üçün təlimin ana dilində aparılması ideyası geniş surətdə təbliğ edilir, ana dilinin tədrisi bütün təlim işinin mərkəzinə qoyulurdu. Heç də təsadüfi deyil ki, birinci nömrəsini “…Ey mənim türk /azərbaycanlı/ qardaşlarım, mən ki, siz ilə türkün açıq ana dili ilə danışıram. Mən onu bilirəm ki, türk dili danışmaq eyibdir və şəxsin elmimin azlığına dəlalət edir. Amma hərdən bir keçmiş günləri yad etmək lazımdır: salınız yadınıza o günləri ki, ananız sizi beşikdə yırğalaya-yırğalaya sizə türk dilində lay-lay deyirdi… hərdənbir ana dilini danışmaq ilə keçmişdəki gözəl günləri yad etməyin nə eybi var! – sözləri ilə başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı son nömrəyə kimi öz ənənəsinə sadiq qaldı, ana dilinə ehtiram göstərdi və onun fəal təbliğatçısına çevrildi. Jurnalın ilk nömrəsində dərc edilmiş “Məcmuəmizə müştəri olanlara nəsihət”də əks mənada başa düşüləcək beş nəsihət verilirdi. Həmin “nəsihət”də göstərilirdi ki, “məktubları elə bir dildə yazın ki, bir dənə türk kəlməsi olmasın. Türkcə yazmaq eyibdir”.
C.Məmmədquluzadə Azərbaycan dilinin varlığı, yaşaması və tərəqqisi üçün ən mühüm vasitəni xalqın siyasi hüquqa malik olmasını, onun rəsmi dövlət dili olmasını hesab edirdi. Çarizm səltənəti zamanı qeyri rus millətlərinin, o cümlədən Azərbaycan xalqının da heç bir siyasi hüququ yox idi. Jurnal hüquq bərabərsizliyinə qarşı mübarizə aparırdı. C.Məmmədquluzadə Azərbaycan məktəblərində ana dilinin tədris edilməsini hərarətlə təbliğ etmiş və onun böyük carçısı olmuşdur. Ona görə də C.Məmmədquluzadənin apardığı mübarizə xalqını sevən, onun gələcəyini düşünən insanlar tərəfindən alqışlanırdı. C.Məmmədquluzadənin ortaya atdığı hər bir ideya maarifçilər, pedaqoqlar, məktəbdarlar tərəfindən dəstəklənir, elmi mübahisələr genişlənirdi. C.Məmmədquluzadə öz fikrini açıq yazaraq, xalqı başa salırdı ki, ana dilini unutmaq olmaz, uşaqlarınızı ana dilində oxutdurun, ana dilində məktəblərin açılmasına kömək edin. “Ax, necə arzu edərdim ki, mən də sahibixtiyar olub, ürəyimin dərdlərini meydana qoyub intişar edə biləm” – deyən C.Məmmədquluzadənin arzu etdiyi bu fikirlər Azərbaycanın mütərəqqi fikirli adamlarının hamısını düşündürən arzular, istəklər və ideyalar idi.
C.Məmmədquluzadə Azərbaycan xalqına axıra qədər sadiq qaldı, onun özü qədər qədim mədəniyyətinə və dilinə hörmət bəslədi. Ana dilinin əhəmiyyəti və məktəblərdə onun tədrisinin jurnal səhifələrində ardıcıl olaraq irəli sürülməsi Azərbaycan pedaqoji fikrinin inkişafına müsbət təsir edirdi. Bu, mütərəqqi ziyalıları ruhlandırır və onlara yeni qüvvət verirdi. C.Məmmədquluzadənin irəli sürdüyü bu məsələləri demokratik qüvvələr alqışladılar və ona kömək etdilər. “Dəbistan”, “Rəhbər”, “Qoç-Dəvət” və başqa jurnal və qəzetlər C.Məmmədquluzadənin və ya “Molla Nəsrəddin” jurnalının səsinə səs verdilər, onlar da ana dilinin tədrisi və ana dilində məktəblərin açılması ideyasını müdafiə etməyə başladılar. C.Məmmədquluzadənin ana dilində oxumaq, ana dilində məktəblər açmaq fikrinə mürtəce qüvvələr əks çıxır, jurnalının irəli sürdüyü yeniliklərə mənfi münasibət bəsləyirdilər. Bu mürtəce qüvvələr getdikcə artırdı. Bu elə bir dövr idi ki, ictimai hüququndan məhrum edilmiş, hüququ tapdalanmış, siyasi şüuru zəif olan milyonlarla savadsız adamları oyatmaq lazım idi. Bu sahədə aparılan mübarizədən jurnal qorxmur və çəkinmirdi, çünki o, xalqla bağlı idi, bu mübarizədə o, xalqa arxalanırdı. C.Məmmədquluzadənin yazdığı kimi, “Molla Nəsrəddin”i təbiət özü yaratmışdı, zəmanə özü yaratmışdı. Mirzə Cəlilin ideya istiqaməti təkcə realist baxış yolu deyil, eyni zamanda satirik üslubu ilk növbədə dövrlə, ictimai və mənəvi əsarətin təsviri ilə şərtlənir. C.Məmmədquluzadə keçən günləri belə xatırlayır: “Şərqin qaranlığını təsəvvür edəndə insana elə bir təəccüb, heyrət üz verir ki, axırda əcaib bir şeyə gülən kimi, burada da insana bir mayeyi-gülünc və məzhəkə üz verir... Və belə gülünc bir zamanda, belə quli-biyabani bir insanların tarixini yazmaq üçün, əhval və ətvarını təsvir etmək üçün məgər “Molla Nəsrəddin”in yaranmağı təbii deyil?” [Bax: Məmmədquluzadə C.M. Əsərləri. Dörd cilddə. IV cild səh.69]
Çar rusiyası yaxud Şovinist rus hökuməti və onun maarif nazirləri müsəlman məktəblərinə yerli dilləri bilməyən xristianlar göndərir, hətta bəzi məktəblərdə şəriət dərslərini də rus dilində keçirdilər. Çar hökuməti məktəblərdə müstəmləkə siyasətinə xidmət edən “lal metodu” tətbiq etməklə ruslaşdırma və xristianlaşdırma siyasətini daha da genişləndirirdi. Sözdə ana dilində danışmağı istəyən, lakin həqiqətdə ana dilini bilməyən, ona hörmət etməyən insanların ikiüzlülüyünü Cəlil Məmmədquluzadə “Meymunlar” adlı felyetonunda tənqid edərək yazırdı: “Hürriyyət və hüquq davası düşəndən indiyədək heç bir müsəlman məclisi olmayıb ki, orda bir obrazovannı müsəlman ayağa durub desin: “hökumət qoymayır məktəblərdə ana dilimizi öyrənəm!”. Bir saatlığa tutaq ki, hökumət qoymur məktəblərdə ana dilimizi öyrənək. Tutaq ki, bunu hökumət qoymur. Bəs ana dilimizi istəməyi, ana dilimizə məhəbbət etməyi, ana dilimizi xoşlamağı kim qoymur?”
C.Məmmədquluzadə Azərbaycan dilini bəyənməyən, ana dilinə laqeyd yanaşan, bütün hərəkətlərində, praktik işlərində onun qiymətini alçaldan adamlara qarşı amansız olmuş və onu jurnal səhifələrində ciddi şəkildə tənqid etmişdir. Böyük demokrat dilimizi yabancı sözlərlə korlamağa çalışan bəzi “təhsillilər”ə qarşı çox amansız olmuş və onların nöqsanlarını çəkinmədən tənqid atəşinə tutmuşdur. C.Məmmədquluzadəyə görə, belə ziyalılar ana dilimizi yabançı sözlərlə zibilləyir və ümumxalq mövqeyindən uzaqlaşdırırlar.
Çar hökümətinin IV dövlət dumasında qeyri rus xalqlarının məktəblərində təlimin ana dilində aparılması haqqında keçirilən mübahisələrə müsəlman vəkillərinin etinasızlığı “Molla Nəsrəddin” jurnalının 1911-ci il 2-ci nömrəsində C.Məmmədquluzadə tərəfindən kəskin tənqid olunmuşdur. Dumada üzdəniraq ermənilər, gürcülər təlimin ana dilində olmasını tələb etdikləri halda, müsəlman vəkilləri əsassız bəhanələrlə onu lüzumsuz sayırdılar. Ana dilinin tətbiqinə çar məmurları ilə yanaşı, müsəlman ruhaniləri də maneçilik törədirdilər. Ana dilində tədrisi rədd etməkdə birincilər ruslaşdırma siyasətini yeridirdilərsə, ikincilər ərəbləşdirmə, farslaşdırma siyasətini təbliğ etməyə çalışırdılar. Mövhumatçı mollalar ana dilinin tədrisini həyata keçirmək üçün böyük maneəçiliklər törədirdilər. Ona görə də “Molla Nəsrəddin” jurnalının 1911-ci il 2-ci nömrəsində “Tərcüman” qəzetinə verdiyi cavabda C.Məmmədquluzadə dili kəsməyi vücudu balta ilə kəsmək kimi bir şey hesab edirdi.
Maarifçilərin xatirələrini oxuduğumuz zaman görürük ki, ana dili fənninə heç bir saat da ayrılmır, məktəbdə ancaq şəriət dərsləri keçilir və nəticədə ana dili müstəqil bir fənn olaraq məktəbdə özünə yer tapmırdı. Cəlil Məmmədquluzadə bu xüsusda öz xatiratında yazırdı: “Rus dilini gərək belə danışaydıq ki, ruslardan bilmərrə fərqimiz olmayaydı. Və bu iki mühüm dərslərdən (elmi-ilahi dərslər nəzərdə tutulur – K.C.) savayı qeyri dərslər nisbətən o qədər lüzumlu nəzərə gəlmirdi. Məsələn, türk dilinin proqramda varlığı yoxluğuna bərabər idi. Və beş ilin müddətində əgər qabaqlarda molla yanında bir şey oxumamış olsaydım, adımı düz yazmaq qədərincə türk dilini öyrənə bilməyəcəkdim”. Çar hökuməti milli mədəniyyətin təzahürünü nə şəkildə olursa-olsun boğmağa çalışır, rus olmayan millətlərə qarşı zorla “ruslaşdırma” siyasəti yeridir və dinibir, qanıbir olanlar arasında təriqət ayrılığı adı altında təfriqə salmağa çalışırdı. Cəlil Məmmədquluzadə belə məsələlərə etiraz edərək “Leontiyev” və ya “Ölməzdim” sərlövhəli məqaləsində yazırdı: “Şamaxıda şkolanın inspektoru cənab Leontiyev razı olmur ki, şiə uşaqları sünni uşaqları ilə bir yerdə oynasınlar, bir yerdə dərs oxusunlar, şkoladan evə qayıdan vaxt bir yerdə bir-biri ilə danışsınlar. Bilsəydim ki, cənab Loentiyevin fikri nədir, ölməzdim”.
Bir daha qeyd edək ki, çar hökumətinin yerlərdəki nümayəndələri müxtəlif yollarla Azərbaycan dilində dərs verilməyə maneçilik göstərirdilər. Belə vəziyyət Sovetlər dönəmində də davam etmiş və bu müddətdə hökumət həmişə Azərbaycan dilində aparılan tədris işinə cürbəcür vasitələrlə əngəllər törətməyə çalışmışlar. Cəlil Məmmədquluzadə azərbaycanlıların müxtəlif vasitələrlə ərəbləşdirilməsi və ruslaşdırılması əleyhinə yazırdı: “Biz müsəlmanlar əlbəttə və əlbəttə gərək bir məxrəcə tabe olaq. Bu bizim alnımıza yazılıb. Bunsuz biz müsəlmanlar nəfəs çəkə bilmənik, necə ki, balıq susuz və heyvan havasız nəfəs çəkə bilməz....
Xudavəndi-aləmdən qabaqca hökm olmuşdu ki, xoşbəxt müsəlmanların mübarək beyni bir o qat ərəb məxrəcinin altında əzilsin və necə də ki, lazım idi əzildi: bir müddət təhsili-elm və fənn, dünya mədəniyyəti və həqiqi işıqlanmağımız məhz vələzzallin məxrəcindən ibarət idi.
İndi də pərvərdigari-aləmin hökmü budur ki, biz müsəlmanlar bir qədər də rus məxrəci ilə özümüzü bəxtəvərləndirək. Bunu hamı görür ki, bu saat Qafqaz müsəlmanlarını idarə edən şəxslərin heç birisi müsəlmanca yazıb-oxumaq bacarmır, nəinki bacarmır, bəlkə hələ fəxr eləyir ki, bacarmır. Qafqazın mərkəzi hesab olunan ən baş məclislərimizdə dünya və aləm bir-birinə dəyə, müsəlmanca danışılmaz... Elə məclislərdə olmuşam ki, tək bir nəfər də türk dili bilməyən yoxdur, həmin məclisimizdə qəliz məxrəc ilə rusca danışıq olur, məclisin əvvəlindən axırına kimi danışıqlar rus dilində əmələ gəlir...”.
C.Məmmədquluzadə xatirələrində yazırdı: “Necə ki, oxucularımıza məlumdur ki, biz “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini açıq ana dilində yazmağa başladıq. Biz bu dilə o səbəbdən ana dili adı qoyuruq ki, bu dildə yazı yazanda və ortalığa “ana” söhbəti gələndə biz “ana”nı “ana” da yazırıq, amma qeyri yazıçılarımız, xah o vədə və xah indi yazılarında “ana” ləfzi rast gələndə “ana” sözü əvəzinə “madər” yazırlar və həmçinin “ata” sözü əvəzinə “pədər” yazırlar.
C.Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddin” jurnalının səhifələrində ana dilinin saflığı uğrunda mübarizəyə dair çoxlu felyetonlarına, son xəbərlərinəə, hekayələrinə, Qafqaz xəbərlərinə, maraqlı şəkillərə və karikaturalara rast gəlirik. Bunlardan “Bizim obrazovannı”lar” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1906, №2), “Meymunlar” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1906, №31), “Ana dili” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1907, №4), “Ana dili” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1908, №11), “Dil” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1908, №19), “Müsəlman müəllimləri təziyəsi” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1911, №21), “Dili tutulub” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1914, №17), “Misyonerlər” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1921, №4), “Dərs kitablarımız” (“Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1924, №40) və s. göstərmək olar.
Ana dilinə xor baxan, onu qiymətləndirməyən, ana dilində danışmağı özünə əksiklik hesab edən, Avropada təhsil almış, zahirən bilikli, ziyalı görünən, lakin son dərəcə mürtəce fikirlərlə yaşayan, ana dilinin tədris edilməsinə əhəmiyyət verməyən və xalqın öz dilində, öz məktəbində savadlandırılmasında mühafizəkarlığını müdafiə edənləri Cəlil Məmmədquluzadə felyetonunda şiddətli tənqid atəşinə tutur, belə adamlara acıyır, ona gülürdü. “Bizim “Obrazovannı”lar” felyetonunda yazır ki: “Mənim bir rəfiqim var, özü də müsəlmandır, amma məni görəndə rus dilindən savayı özgə dildə danışmaz. Məsələn, söhbətimiz bu cür olur: mən onu görəndə deyirəm:
- Hardan gəlirsən?
- Mənə belə cavab verir:
- Ya xodil na poçtu...
- Nə səbəbə sən mənim ilə heç müsəlmanca danışmaq istəmirsən?
- Yoldaşım mənə rus dilində belə cavab verdi:
- Sluşay, kak-to stıdno, koqda obrazovannıy çelovek po-tatarski qovorit!.. (yəni obrazovannının müsəlmanca danışmağı eyibdir!).
Çox sağ ol, rəfiqim, mən bunu bilmirdim!..
Doğma ana dilinin saflığı və mühafizəsi C.Məmmədquluzadənin “Anamın kitabı” əsərində inandırıcılıqla əsaslandırılmışdır. “Ana nədir? Ana yaradıcıdır, ana kökdür, əsasdır, bünövrədir”. Bu əsərdə məqsəd ana dilinin böyük rolunu göstərməkdir. Xarici dillərin təsiri altında qalan Azərbaycan ziyalılarının acınacaqlı vəziyyəti burada təsvir olunur. Ananın müxtəlif xarici dillərdə təhsil alan 3 oğlu bir-birini başa düşmədikləri kimi xalq onları başa düşmür. Amma qızı Gülbahar doğma ana dilində təhsil almışdır. O, qardaşlarının lüzumsuz, xalqdan uzaq kitablarını yandırıb qardaşlarını birliyə çağırır. Gülbahar bircə doğma dildə olan ananın kitabını saxlayarkən o, kitabda atalarının vəsiyyəti yazılmışdır. Gülbahar kitabın sonunda yazılan sözlərdən bir parça oxuyur: “Mən etiqad edirəm ki, mənim də balalarım dünyada hər yanı gəzib dolansalar, gənə əvvəl-axır anaları Zəhranın (əlini anasına tərəf tutur) ətrafında gərək dolanalar; çünki ay və ulduz şəmsin parçaları olan kimi, bunlar da analarının ayı və ulduzlarıdır. Vay o kəsin halına ki, təbiətin həmin qanununu pozmaq istəyə!”
Bütün bunlar da yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, çarizmin müstəmləkə siyasəti ilə əlaqədar idi, ucqar xalqların dilinə, mədəniyyətinə qiymət verməməkdən irəli gəlirdi.
jurnalda çap olunan karikaturalardan birində göstərilir ki, ərəb, fars, rus millətindən olanlar hərəsi əlində bir dil kişinin ağzına soxurlar. Alt yazıda isə oxuyuruq: “...Ay qardaşlar mən ki dilsiz xəlq olunmamışam, bu dilləri ağzıma soxursunuz...” [Bax: “Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1906, №38]. Jurnalda başqa bir şəkildə isə təsvir edilir ki, məktəb müəllimi əlində yekə bir dil tutub uşaqların qarşısında dayanmışdır. Uşaqlar da öz dillərini çıxarıb müəllimə göstərirlər:
Şagirdlər: - “Ay Mirzə, bax bizim də dilimiz var, sən Allah, qoy onu da biz öyrənək”.
Müəllim: - “Yox, olmaz! Türk dili olmaz! Gərək bunu soxam boğazınıza” [Bax: “Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1911, №8].
Dilimizə olan ögey münasibət bir para özünü “ziyalı” sayan “müəllim”lərimizin etinasızlığından irəli gəlir. “Müsəlman müəllimləri təziyəsi”ndə oxuyuruq: “Bacılar, vurun başınıza vallah belə günlərə tab eləmək olmaz, Allaha rəvadır ki, bizim məktəbdə rus dili olmasın. A bacılar rus dilini bilməyən heç insan deyil, боже мой (Boje moy), rus dilini bizdən atmenyat edirlər, Vay, vay, vaxsey. Ağlayın ağlamaq vaxtı gəldi:
Əzizim yarım alma,
Yeməyə yarım alma,
Fələkə çox yalvardım,
Canım al rus dilin alma.
Jurnalın xalq pedaqogikası ruhunda çıxışını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Sadə el dilində olan bayatılardan tərbiyəvi təsir vasitəsi kimi etmək təqdirəlayiqdir.
Əzizim rus dilidir,
Can dərmanı rus dilidir,
Vətən əldən getsə də,
Mənə qalan rus dilidir.
Xalq pedaqogikası nümunələrindən istifadə etməklə öz ana dilindən imtina edənlərə rişxənd eləyən mollanəsrəddinçilər rus dilini vətənlərindən üstün tutanlara “Vətən əldən getsə də, mənə qalan rus dilidir” deməklə onlara ölümcül zərbə vururlar.
Əzizim Zülfüqara,
Tökülüb üzə zülf qara,
Əlimdən rus dilin alanı,
Tapşırdım Zülfüqara... [Bax: “Molla Nəsrəddin” jurnalı, 1911, №21].
Bu misralarda isə bayatıdakı cinaslardan istifadə etməklə daha ciddi yol seçilmiş və rus dili aşiqləri tənqid hədəfinə çevrilmişdir.
“Müəllimlər və rus dili təziyəsi” adlı karikaturanın alt yazısında isə belə yazılmışdır: “Bacılar ağlamayın: rus dili məktəblərdən dəxi götürülməyəcək. Трауръ по поводу национализации школъ”. Mollanəsrəddinçilərin ana dili sahəsində tutduğu mövqe çox mütərəqqi və düzgün olmuşdur, ona görə də böyük xalq kütləsi onu sevə-sevə oxuyurdu.
Cəlil Məmmədquluzadənin bu fikirlərindən təbii ki, elə nəticə çıxarılmasın ki, böyük demokrat əcnəbi dillərin öyrənilməsinə qarşı çıxmışdır. Əlbəttə, yox, Cəlil Məmmədquluzadə xalqsayağı “əvvəlcə evin içi, sonra çölü” məsəlini ön planda tutmuşdur.
Yekunda, ulu öndər Heydər Əliyevin sözləri ilə desək “xalqımızın milli şüurunun formalaşmasında məhz “Molla Nəsrəddin” jurnalının və Cəlil Məmmədquluzadənin fəaliyyətinin rolu əvəzsizdir. Yazıçı, şair dövrün nəbzini tutmağı bacarmalı, aktual mövzuları gündəmə gətirməli, ideya və bədii cəhətdən onları yüksək səviyyədə həll etməyi bacarmalıdır.”. Bu mənada böyük demokrat Cəlil Məmmədquluzadə ana dilində məktəblərin açılması, orada mütərəqqi ruhlu müəllimlərin çalışması, tədris olunan ana dilimizin əcnəbi sözlərdən, xüsusilə ərəb-fars sözlərindən təmizlənməsi, xurafatçılıqdandan yaxa qurtarmaq uğrunda mütəmadi olaraq mübarizə aparmışdır. Cəlil Məmmədquluzadə maarifçilər Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikrin inkişafı tarixində mühüm yer tutan, onun inkişafı yolunda silinməz iz buraxan, çoxşaxəli tarixi xidmətləri ilə metodik fikri irəli aparan şəxsiyyətlərdən olmuşdur. Mirzə Cəlilin müəllimlik fəaliyyətində, felyetonlarında, məktub və publisist yazılarında ana dili haqqında fikirləri və s. kimi ümumi pedaqoji istiqamətlər gələcəkdə də gənc tədqiqatçılar tərəfindən öyrənilməyə layiqdir.
Kamal CAMALOV
Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi
برچسبها:
جلیل محمدقولوزاده,
ادبیات
