صابير بيزه نه لري دئييردي؟!
ساتیریک ادبیات (Satirik Ədəbiyyat)

 صابیر بیزه نه‌لری دئییردی؟

صابير بيزه نه لري دئييردي؟! 

   عاکيف  علي  ؛ يازيچي-پوبليسيست، فلسفه دوکتورو 

            سون دؤورلرين ايجتيماعي-سياسي اولايلاري، موختليف قروپ و قوووه لرين ضيديتلي فعاليتي، بعضاً آز قالا قارشي دورما حددينه جن گرگينلشن مقاملار حاقيندا دوشوندوکده بير سيرا اوبيئکتيو و سوبيئکتيو فاکتورلارلا ياناشي تاريخي آنالوقلار دا يادا دوشور. يادا دوشور کي، هله اؤتن عصرين اوللرينده ده عئيني موتيولي حاديثه لر جريان ائتميش، ميللي اؤزونودرک پروسئسلري نين آغير ايره لي له یشي باره ده او دؤورکو کلاسسيکلر ده يازيلار يازميش، خالقي قارشي دورمادان چکينديرمه يه چاليشميش، ميللي باريشيغا سسله ميشلر. اوزون زامان ايچينده اؤز  " آکتوالليغيني "  ساخلاميش بئله تبددولاتلار و چکيشمه لر باره سينده کسکين يازيلار يازان اديبلردن بيري ده داهي ميرزه علي اکبر  صابير اولموشدور. بو يازيلار آراسيندا اونون تاريخي-پوبليسيستيک سبکيده قلمه آلديغي «فخرييه» ائپوپئياسي خوصوصي ديقته لاييقدير.  

          درين علمي-تاريخي منبعلره اساسلانان ائپيک خاراکتئرلي «فخرييه» اثري م. ه. صابرين بلکه ده گئنيش اوخوجو کوتله سينه او قدر ده تانيش اولمايان، ياخود ديقتيني بير ائله جلب ائتمه ين يازيلارينداندير. بو اثر ايلک دفعه  «موللا نصرالدين» ژورنالي نين 26 آوقوست 1907-جي ايل تاريخلي 32-جي ساييندا درج اولونموشدور. «فخرييه» (و يا «هرچند اسيراني-قويوداتي-زامانيز») او زامانلار «فويوضات» ژورنالي نين 7 آوقوست تاريخلي 24-جو نؤمره سينده چاپ اولونموش ه. جنّتي نين عئيني آدلي شعرينه جاواب اولاراق يازيلميشدير. جنّتي اؤز شعري نين ايلک بندينده دئييردي کي:  

  «… هرچند دوچاري-ميهني-اهلي-جفاييز…  

  تورانليلاريز، صاحیبي-شن و شرفيز بيز! 

  اصلافيميزين نايبي خئيروالخلفيز بيز!…» و س.  

   

          يعني ه. جنّتي نين «فخريييه سي» باشدان-باشا اؤيونمه و مدحيييه پافوسو اوزرينده قورولموشدو. م. ه. صابر ايسه بو ساياق اثرلرين ميللي اينکيشاف اوچون آز خئيير گتيره بيله جگي فيکرينه اساسلاناراق، جنّتييه پارودييا يازماغي قرارا آلير. خوصوصن 20. عصرين اوللرينده اؤلکه ده قارشي دورمانين، وطنداش موحاريبه سي تهلوکه سي نين آرتديغي بير زاماندا ميللتين کئچميشينه  " آيينه "  توتماقلا خالقين «گيجگاه توکوندن دارتيب آييلتماق» ايستمه سي - بؤيوک صنعتکارين هم ده بؤيوک وطنداش ايراده سيني بوروزه وئرير.  

          صابر «تورانليلارين»، يعني آذربايجان تورکلري ده داخيل اولماقلا آلتايدان آنادولوياجان ياييلميش بؤيوک بير قؤومون تاريخي حيات يولونا علمي-بديعي نظر ساليب، قاپالي مطلبلره اؤزونه مخصوس ساتيريک اوسلوبدا، «قهقهه لي گؤز ياشلاري» طرزينده ياناشاراق اونون گئنيش رئتروسپئکتيو پانوراميني ياراتميشدير. اديبين  " فخريييه " سيني بعضاً حتّی  " حقيقتي چوخ چيلپاقليغي ايله گؤسترمه سي"  سببيندن بير او قدر ده مقبول حساب ائتمه ميشلر؛ دئيک کي، بو ساياق يونگول فيکيرلره آرا-سيرا موعاصير دؤورده ده راست گلمک اولار.  آنجاق بير حالدا کي داهي صنعتکار نه ايسه يازميشدير و بيزه نه ايسه دئمک ايسته ميشدير، او زامان اونون محض نه دئمک ايسته ديگينه ديقت يئتيرمک، مغزيني، ماهيتيني قاوراياراق قييمت وئرمک واجيبدير.  

          «تورانليلاريق، شان-شرف صاحیبي یيک بيز!» - دئين ه. جنّتيدن فرقلي اولاراق، صابر مؤوزويا باشقا بير ادبي ژانردا و اوسلوبدا موناسيبت بيلديره رک ساتيرا ديلي نين طلبلرينه اويغون فورمادا ائله ايلک بنددجه بئله يازير (بيز مؤليفين شعري نين يالنيز نثرله ايضاحيني وئره جه یيک - آ.) :  

          «… ظن ائتمه کي، بو عصرده (يعني 20. عصرده ) آواره یی-نانيز (آوارا-بئکاريق)، يوخ، اوللر نه اولموشوقسا، ايندي ده ائله همن-همنيک، دييشمه ميشيک… تورانليلاريق، ساده جه آتا-بابالاريميزين ايشيني، مشغوليتيني داوام ائتديريريک؛ بئله کي، بيز ده اونلار کيمي اؤز نسليميزين، طايفاميزين، قوهوم-اقربالاريميزين باشينا انگل-کلفيک…»  

           بو گيريشدن سونرا او، فيکريني بير قدر ده آچيقلاياراق بديعي عوموميلشديرمه آپارير:  

          «… ظولمت سئور اينسانلاريز اوچ-بئش ياشيميزدان، فيتنه گؤيرير تورپاغيميزدان، داشيميزدان، تاراج ائدريک، باج آلاريز قارداشيميزدان…» (سببي ايسه اودور کي،  سلفلريميزه، يعني کئچميشده ياشاميش دده-بابالاريميزا حقيقتن صاديقيک، اونلار کيمي بيز ده اؤز نسليميزين، سويوموزون باشينا انگل-کلفيک!) بئلجه صابر اؤزونه مخصوص ساتيريک اوسلوبدا مقصديني آچيقلايا-آچيقلايا مثلاين درينليکلرينه گئدير، فيکيرلريني ايضاح ائدير:  

          «… او گون کي، مليکشاه بوزورگ دونيادان کؤچ ائله دي  (1092-جي ايلده 37 ياشيندا وفات ائتميش سلجوق حؤکمداري مليکشاه بوزورگ آلپ آرسلاني نين اوغلو ايدي، اؤز حاکيميتي دؤورونده سلجوقيلرين حؤکم رانليغيني آذربايجانين شيمال ويلايتلرينده ده مؤحکملنديرمه يه چاليشميش، 1086-جي ايلده گنجه اوزرينه قوشون يئريديب اوراني ضبط و تالان ائتديرميشدي - آ.)، يعني مليکشاه بوزورگ اؤلن کيمي، بيز (ومومن تورانليلار نظرده توتولور) درحال ايکي يئره بؤلونوب اونون ايکي نامرد وزيرينه تابئع  اولدوق، بويون اَيديک. و باشلاديق بير-بيريميزي قيرماغا. او قدر بير-بيريميزله، اؤزوموز-اؤزوموزله ووروشدوق کي، نهايت دوشمن آرايا گيريب تاختيميزي اليميزدن آلدي، حاکيميتي گؤتوردو و اؤزوموزو ده غارت ائله دي… باخ بيز بئله یيک، اؤز حاقيميزي گؤزله ين زاتلار دئييليک، ساده جه دده-بابا يولو ايله گئدن عادي آداملاريق…»  

          عومومن اون بير بنددن عيبارت اولان «فخرييه»نين نؤوبتي بندلرينده تاريخي ائکسکورسونو داوام ائتديرن م. ه. صابر 20. عصر اوچون اؤرنک اولا بيله جک بير سيرا مطلبلره توخونور.  

          «…بير واختلار بيز (توران اهلي) چينگيزين  قوشونونا طرفدار اولدوق، يعني بو جور تالانچي بير قوشونا طرفدار چيخيب خارزملرين محو ائديلمه سينده ايشتيراک ائتديک. خارزم شاهي علاجسيز قاليب اؤلکه دن قاچدي. بيزلر ده چينگيزخانين قوشونلاري ايله بيرگه باشلاديق خارزمين مسجيدلريني، مدرسه لريني داغيتماغا… حققا کي، يعني حاقينا دئييلن سؤزدور کي (ه. جنّتي نين فخرله مدح ائتديگي کيمي)، - دوغرودان دا چوخ «شرفه لاييق» اينسانلاريق، آخي مسجيديميزي اؤزوموز داغيديريق!..» 

          طبيعي، نثرله ايضاحيني وئرديگيميز بو پوئتيک سطيرلرده کي  صابرانه سارکازمي گؤرمه مک، دويماماق، دوشونمه مک و آنلاماماق مومکون دئييل.  

          بو مينواللا اوزاق دؤورانلارين درينليکلريندن اوزو بري گله رک، بوتون تورک سويلو توران ائللرينه خاص قارشي دورمالاري، واخت آشيري مئيدانا چيخان مکرلي موناسيبتلري کسکين ساتيرانين ديلي ايله چيلپاقلانديران شاعير داها سونرا يازير: 

           " بير واخت دا صليب موحاريبه سي حاضيرلاندي... "   (معلوم اولدوغو کيمي، صليب يوروشلري 11-13 عصرلرده غربي آوروپانين بیت الموقدسي (يئروسليمي) «کافير» موسلمانلارين اليندن «خيلاص ائتمک»، کاتوليسيزمي يايماق اوچون ديني شوعار آلتيندا موسلمانلارا قارشي آپاريلان آمانسيز، دهشتلي ايشغالچيليق يوروشلري ايدي - آ.)  " …همين صليب موحاريبه لرينده فيرنگلره (ومومن خريستيان آوروپاليلار نظرده توتولور) قاليب گلديک. آنجاق بوندان دوروب دينجلمه ديک، ساکيت اولماديق، اؤز باشيميزا يئني بير فاجيعه  آچديق، نتيجه ده اؤز خنجريميز اؤز ريشه ميزي کسدي، اؤز کؤکوموزو قيلينجلاديق… اؤزوموزو ائله آپارديق، ائله بيل او اصيل-نجابت بيزيم دئييل، چؤللو-بيياباندا بيتن قورو اوت-علفيک؛ آخي بيز اؤز نسيل-نجابتيميزين، سوي-کؤکوموزون باشينا انگل کلفيک! اؤزوموز-اؤزوموزه قنيميک!» 

          بلي، بونون آردينجا صابر تورانليلارين آديندان بئله دئيير: «بير واختلار دا اؤزوموزه قاراقويون، آغ قويون آدي قويوب آذربايجانا، آنادولويا دولدوق…»  

          معلومدور کي، «قاراقويونلو» 15. عصرين 1. ياريسيندا يارانميش دؤولت اولوب، 1468-جي ايله دک ياشاميشدير. پايتاختي تبريز اولان بو دؤولتين ترکيبينه کور چاييندان جنوبداکي آذربايجان توپراقلاري، همچنین ايندي «ائرمنيستان»  آدلانان اراضيلر، گورجوستان، ايراق و س. گئنيش اراضيلر داخيل ايدي. «آغ قويونلو» ايسه 15. عصرين ايکي ياريسيندا يارانميش دؤولتين آديدير. 1467-جي ايلده کسکين قارشي دورمالار و ووروشمالار نتيجه سينده  " قاراقويونلو "  دؤولتي سقوط ائتدي، تاريخ صحنه سينه يئني  " آغ قويونلو "  دؤولتي چيخدي. اونون دا پايتاختي تبريز اولدو و او دا کوردن جنوبداکي آذربايجان ويلايتلريني، «ائرمنيستاني»، ديياربکيري، گورجوستاني، ايراقي، گيلان، مازانداران و خوراسان ايستيثنا اولماقلا ايرانين قالان اراضيلريني احاطه ائتدي…  

          بونونلا شاعير اوخوجولارين نظرينه چاتديرير کي، بير واختلار يئنيلمز تورانلي کيمي تانينان خالق سونرادان اؤزونه «آغ قويون»، «قاراقويون» آدي قويوب آذربايجاندا، آنادولودا گئنيش ياييلدي. آما بو ايکي دوغما دييار آراسيندا دا ووروشمالار باشلاندي و عئيني کؤکدن-سويدان، طايفادان، نسيلدن اولان آداملار الدن دوشنه دک ووروشوب بير-بيرلريني قيرديلار…  " قيريديقجا يورولدوق و يورولدوقجا دا قيريلديق… "   

          باخ، ه. جنّتي نين يوکسک پافوسلا اؤيه رک مدح ائتديگي، ايدئاللاشديرديغي «تورانليلارين» تاريخينده بئله آجيناجاقلي مقاملار دا اولوب کي، شرفلي تاريخيميزله اؤيونمکله برابر گرک بونلاري دا بيلک و اونوتماياق، اؤيرنک و تکرارلاماياق، عکسينه ايصلاحينا چاليشاق.  

          م. ه. صابر بو آجي حقيقتلري اؤز شيرين ديليله اوخوجولارا باشا ساليردي: 

      «…بير واخت دا داخيلده تفريقه ساليب ايکي پارچا اولدوق، ايکي يئره بؤلوندوک. بير پاراسي تئيمور شاهي مودافيعه  ائتدي، بير پاراسي ايسه خان ييلديريما ايطاعته کئچدي. بيري اونو حيمايه ائله دي، بيري بونا بويون اَيدي…»  

          معلومدور کي، تئيمورلنگ، يعني امير تئيمور اورتا آسیانين مشهور حؤکمداري، بؤيوک تورک سرکرده سي اولاراق، حاکيميتده اولدوغو 1370-1405-جي ايللر عرضينده آذربايجانا دا هوجوم ائتميشدير. تئيمورون قوشونلاري بو مملکتي ويران قويموش، دؤنه-دؤنه ياغمالاميش، تالان ائتميشدير.  

          ايلديريم بایزید (خان ييلديريم) ايسه 1389-1402-جي ايللرده عوثمانلي سولطاني اولموش، آوروپا و آسیا اراضيلرينده گئنيش تورپاقلار ضبط ائده رک قودرتلي سرکرده کيمي آد چيخارميشدي. آما…  

          تاريخدن تأسوف کي، او دا معلومدور کي، بو ايکي عئيني سويلو بؤيوک اينسان بير-بيرينه قارشي آمانسيز موحاريبه لر آپارميشلار. محض همين تأسوف دوغوروجو مقاما ايشاره ووران ديگر بؤيوک تورک سويلو اينسان اورک آغريسي ايله يازيردي کي، «انکارادا قييامت قوپدو، قانلار ساچيلدي…» چونکي حقيقتن 1402-جي ايلده آنکارا اطرافيندا آمانسيز بير ووروش اولموشدور و محض او آنکارا ووروشوندا ايلديريم بایزید اسير آلينيب مغلوب ائديلميش، سقوطا اوغراديلميشدير.  

          توران-تورک تاريخي نين بو کدرلي صحيفه لرينه ايشاره ايله  م. ه. صابر حيددتله يازيردي:  

          «…احسن بيزه! هم تيرزنيز (يعني يايدان آتيلان اوخوق)، هم ده هدفيک بيز: اوخو دا اؤزوموز آتيريق، هدف يئرينه ده اؤزوموز دوروروق. چونکي بيز  تاريخن اؤزوموز-اؤزوموزه قنيم کسيلميش، اؤز باشيميزا انگل-کلف اولموشوق!» 

          صابر گؤستريردي کي، همين آنکارا احوالاتيندا ايلديريم بایزيدي ييخديقدان سونرا سونرا  " امير تئيمورا تابئع اولوب بو دفعه  خان توختاميشين اوستونه يئريديک و اونو دا قانينا غلتان ائله ديک… "   

          توختاميشسا همين دؤورلرده ياشايان قيزيل اوردا (مونقوللارين اورتا آسیا و شرقي آوروپانين گئنيش اراضيلرينده ياراديلميش دؤولتي) خاني ايدي. 1386-جي ايلده بؤيوک بير قوشونلا او دا تئيمورلنگ کيمي آذربايجانا هوجوم ائتميش، شيروان، تبريز، ماراغا کيمي گؤزل مکانلاري، کندلري و  شهرلري تالان ائتميشدير. لاکين بو جور آمانسيز و معناسيز يوروشلرين نتيجه سينده قيزيل اوردالارين اؤز دؤولتي ده ضعيف له ييب سقوطا اوغراميشدير. شاعير گؤسترير کي، بير اولا بيلمه مگين، دايم اؤزوموزله چارپيشمالارين و سقوطلارين فايداسي - «مسکو شهرين»، واختيله قيزيل اوردانين تاثيري آلتيندا اولان موسکوا  کنيازليغينا اولدو. چونکي بونلار ضعيفله ينده اونلار باش قالديريب ديرچله بيلديلر و… «ايندي بوگونکو اوروسلاشماغيميزلا بيز «شرف» نايل اولموشوق! چونکي اؤز ديليميزين ده باشينا انگل-کلفيک بيز! » 

          م. ه. صابر بؤيوک ميلتين بؤيوک تاريخي سهولريندن نتيجه چيخارماق ضرورتيني اورک آغريسي، وطنداش يانغيسي ايله وورغولاييردي: 

          «…بير واخت دا ياريميز صفويلر سولاله سي نين بانيسي، آذربايجانين گؤرکملي دؤولت خاديمي، 1501-جي ايلدن 1524-جو ايلدک بوتون ايران، آذربايجان اراضيلرينده حؤکمران اولموش، «ختايی» تخلوصو ايله ظريف شعرلر يازميش شاه ايسماييلا پرستيش ائتديک؛ ديگر ياريميزسا 1512-1520-جي ايللرده تورکييه سولطاني اولموش سولطان سليمه مفتون اولدوق. نتيجه ده - ايسلام دينيميز ايکي پارچا بؤلوندو، قديم بير دينه ايکي يئني آد قويولدو: سونني و شيعه. شاه ايسماييلين طرفدارلاري شيعه لر، سولطان سليمين طرفدارلاري سوننيلر آدلانماقلا عئيني سوي کؤکلو خالقلار آراسيندا تفريقه لره رواج وئريلدي. سولطان سليم صفويلري موسلمان ديني نين دوشمني ائلان ائده رک «ايسلامين مودافيعه سي» آدي آلتيندا اونلارين اوزرينه هوجوما کئچدي. آنادولودا قيرخ مين صفوي سولطانين غضبينه دوچار اولوب  " شيعه ليگين "  بادينا گئتدي…  

          شاه ايسماييلين طرفدارلاري دا «ايسلامي مودافيعه » شوعاري ايله آياغا قالخيب سولطان سليمه جومدولار... قير کي قيراسان! 

          باخ بو نؤوبتي «فخارت» صحيفه سي ايکي تورک-توران دؤولتي اوچون نه قدر بؤيوک بير فاجيعه وي سونلوقلا نتيجه لندي!..»   

          بو تاريخي لؤوحه لري نظردن کئچيرن اديب غئيرت ايچريسينده بوغولاراق يازيردي:  

          «قديم دينه ايکي يئني آد قويوب «سونني» و «شیعي» مذهبلرينه بؤلونرک بير-بيريميزله چارپيشماغيميز بيزي اوجاليقلاردان ائنديردي، قورخويا، واهيمه يه دوچار ائتدي… بو کيمي حاللار آراميزدان قالخماديقجا بيز تأسوف ائديلمه يه لاييق اينسانلار اولاراق قالاجاغيق. چونکي هامي بيزي اؤز ديني نين باشينا انگل اولان آداملار کيمي تانيياجاق و لاغ ائده جک…» 

          داهي شاعير توران ائللري نين فلاکتي اولان معناسيز قارشي دورمالار باره ده فيکيرلريني بئله يئکونلاشديرير: 

          «… 18. عصرده ايران حؤکمداري اولموش نادير شاه بو ايکي خسته ليگي، يعني سونني و شعيه ليگي نظره آليب همين قورخولو درده علاج ائتمک ايسته دي. بو آمال نامينه عزمکارليق گؤستريب ووروشا قالخدي، داوايا گيردي…  

          هئيهات! بونون عوضينده بس اؤز ديني نين باشينا انگل اولان، بير عجايب-غرايب شئي، گؤرونمه ميش حئيرت آميز مخلوقلار اولان بيزلر نه ائتديک؟ البتته، اونو ائتديک کي، بيزي خيلاص اوچون قالخان ناديري درحال ووروب سرديک، نعشيني قورو يئرده قويدوق، مئييتيني سالديق…» 

          نهايت، توران ائللري نين عئيني سويا-کؤکه ماليک خالقلاري نين کئچديگي مورککب تاريخي يولا آييق باشلا بو جور گئنيش، احاطه لي نظر سالان موتفککير شاعير يازديغي پوئتيک ائپوپئيانين سون بندينده موعاصير دؤوره، يعني ياشاديغي 20. عصرين اوللرينه قاييداراق فيکريني بئله يئکونلاشديرير: 

          «…ايندي يئنه تزه خبر، ياخشيجا تاماشا وار. ايرانليليق، عوثمانليليق آديني ديرچلتمه يه، کؤهنه دبي تزه له مه يه، جانلانديرماغا باشلاييبلار. بير پارجا قطه اوستونده يئنه داوا-معرکه  قوپوب. مئيدان قيزيشسا، ايرانليمي-عوثمانليمي هيککه سي اوزره وطنداش قيرغيني دوشسه، معلومدور کي، (يعني آرتيق تجروبه دن بيليريک کي)، باشدان-آياغا هاميميز محو اولاجاغيق، قيريليب گئده جه یيک…  

          اونسوز دا اؤز قووموموزون، نسيل-نجابتيميزين باشينا انگل-کلف اولان بيزلر آز قالا بوسبوتون محو اولوب گئتمکده یيک… بو «شرف» ايسه يالنيز بيز اؤزوموز اؤزوموزو نايل ائتميشيک!.»  

  بئله ليکله، اؤتن عصرين اوللرينده کي  مؤوجود سيتواسييالارين کونتکئستيندن م. ه. صابرين اثرينه ياناشديقدا و ديقتله اوخويوب ماهيتينه وارديقدا نينکي او دؤور، همچنین سونراکي دؤورلر اوچون ده آکتوال اولان، قالان چوخ قييمتلي، عيبرت اميز چيخاريشلا اوزله شیريک. يقين کي، عومومي اينکيشافيميزين و ترققيميزين فونوندا کلاسسيکلريميزين اؤرنکلريندن بو دوزگون نتيجه لري چيخارماق ميللي بيرليک، ميللي هم راي ليک، ميللي اؤزونودرک پروسئسلري اوچون، قارشي دورمالاري دوردورماق اوچون واجيبدير.         تاريخي اولدوغو کيمي بيلمک -  اؤزونو درک ائتمک و  سهولري تکرارلامادان گله جگين يولونو دوزگون موعين لشديرمک اوچون ضروريدير.  

          اودور کي، اؤزوموزو تانيياق و درک ائدک! جمعيتيميز، اينسانلاريميز، گله جگيميز اوچون بو واجيبدير. 

کؤچورن : عباس ائلچین

 

 

+ :  پنجشنبه ۱۳۹۰/۱۰/۱۵ساعات 20:55  يازان :   عباس ائلچین  |