آذربايجان خاستگاه روزنامه نگاري نوين در ايران

به جرات مي توان گفت تاسيس نخستين چاپخانه ايران در حدود سال 1240 هجري قمري در تبريز گام بسيار بزرگي در جهت توسعه فرهنگي و اجتماعي به خصوص روزنامه نگاري ايران داشته است.

انتشار نخستين روزنامه ايران به نام كاغذ اخبار در تهران به وسيله ميرزا صالح شيرازي و با كمك ميرزا جعفر زين العابدين تبريزي يا مراغه اي كسي كه نخستين چاپخانه را در كشور و در تبريز تاسيس كرده بود ، سبب شد تا نام آنان به عنوان بنيانگذاران روزنامه نگاري در ايران شناخته شوند.

در سال 1253 هجري قمري چاپچانه ياد شده به تهران منتقل شد و ميرزا صالح شيرازي با كمك ميرزا جعفر تبريزي نخستين روزنامه ايران را راه اندازي كردند.

در واقع دومين روزنامه ايران نيز پس از انتشار كاغذ اخبار روزنامه 'زارزاريت باهرا'(شعاع روشنايي) نيز در سال 1851 ميلادي مصادف با 1267 هجري قمري توسط مسيونرهاي مسيحي و به مديريت'جوستان پركينز' در اروميه منتشر شد و يك هفته پس از آن نيز روزنامه 'وقايع الاتفاقيه' سومين روزنامه ايران در تهران پا به عرصه وجود گذاشت و بدين ترتيب تبريز در انتشار هر دو روزنامه اول ايران منشا اثر شد.

بدين ترتيب نخستين جرايد كشور در تبريز و تهران منتشر شد ولي به دليل تنگناهاي خاص آن دوران و نبود آزادي بيان به تعريف و تمجيد از پادشاهان قاجار مي پرداختند و قدرت انتقاد از وضعيت كشور و سردمداران حاكم را نداشتند.

نخستين جرايد ايران در تهران و تبريز همگي سخنگوي استبداد بودند و نمي توانستند در انجام رسالت اجتماعي و فرهنگي خود موفق باشند چون پادشاهان قاجار همانند ساير خودكامان از بيداري مردم و شكل گيري افكار عمومي واهمه داشتند و نه تنها براي جرايد امكان نشر نمي دادند، بلكه خواندن آنها را هم جرم و قابل مجازات مي دانستند.

گفته مي شود به طور مثال در عهد ناصري 18 نفر از آزاديخواهان كه براي خواندن روزنامه در تهران جمع شده بودند توسط ناصرالدين شاه دستگير و در چاهي افكنده شدند و خود شاه با 50 تير آنها را از بين برد و دستور داد چاه را پركنند.

در اين شرايط روزنامه نگاران و جرايد آذربايجان نخستين نشرياتي بودند كه اين فضاي خفقان را شكستند و چند تن از تبريزي هاي مبارز خود را به استانبول رساندند و روزنامه 'اختر' نخستين روزنامه ملي و تبعيدي كشور را بنيان گذاشتند.

روزنامه اختر كه از سال 1875ميلادي مصادف با 1292 هجري قمري به مديريت 'آقا محمد طاهر تبريزي' به مدت 21 سال در استانبول منتشر مي شد در اين مدت توانست گام هاي ارزنده اي در خدمت به ملت ايران بردارد.

از سوي ديگر مردم تبريز در زمينه روزنامه نگاري و در واقع پرورش افكار و انديشه هاي مردم ايران نيز، خدمات گرانقدري انجام دادند و اين جرايد ملي و مردمي آذربايجان و تبريز بودند كه پوزه استبداد را به خاك مذلت ماليدند و زمينه را براي پيدايي نهضت تحريم تنباكو و انقلاب مشروطيت آماده ساختند و در پيروزي مردم بر استبداد،نقش بس سرنوشت سازي ايفا كردند .

نهضت تنباكو در واقع با افشاگري هاي روزنامه اختر شروع شد ، اين روزنامه نه تنها قرارداد ننگين انحصار تنباكو را كه از سوي ناصرالدين شاه به انگليسي ها واگذار شده بود افشا كرد، بلكه با درج مقالات تحليلي و بيدارگر توانست از روي تباني هاي خيانت بار دربار قاجار با اجانب استعمارگر پرده بردارد و ملت ايران را براي مبارزه با استبداد و استعمار به حركت درآورد.

حدود 15 سال بعد از انتشار اختر بود كه نشريات ديگر چون قانون، حكمت ،ثريا، حبل المتين و پرورش در سطح كشور منتشر شدند.

از جمله قلمزنان ديگر آذربايجان 'ميرزا عبدالرحيم نجارزاده تبريزي' معروف به 'طالب اف' بود كه در سال 1306 هجري قمري نشريه 'شاهسون' را با زبان شيرين و گزنده طنز و روشنگري هاي خود بر ضد حكومت و شاه قاجار در استانبول منتشر نمود.

اين نخستين گام در زمينه مطبوعات طنز كشور بوده كه از سوي طالب اف در بيرون از مرزها برداشته شد.

چهار سال بعد يعني در سال 1310 هجري قمري در اوج اختناق ناصرالدين شاه ،نخستين نشريه فكاهي و انتقادي درون مرزي را، ديگر روزنامه نگار تبريزي به نام 'عليقلي صفراف' به صورت 'شب نامه' در تبريز منتشر كرد.

'شب نامه' ،نه تنها نخستين نشريه مردمي است بلكه طلايه دار جرايد فكاهي در ايران نيز مي باشد.

نشريه شب نامه در تبريز را همچنين بايد نخستين نشريه طنز مصور ايران ناميد كه با چاپ ژلاتيني به صورت پنهاني چاپ مي شد و دومين نشريه طنز مصور ايران روزنامه 'آذربايجان' بود كه به همت 'ستارخان' در تبريز پديد آمد.

هفته نامه آذربايجان 'به دليل بهره گيري و برخورداري از فرهنگ انقلابي و مردمي و منابعي فكاهي مثل نشريه 'ملانصرالدين' موضعي پيشرفته داشت.

حاج'ميرزا آقا بلوري' دومين نشريه طنز تصويري ايران به نام 'حشرات الارض' را در سال 1326هجري قمري در تبريز منتشر كرد.

'سيد فريد قاسمي'نويسنده تاريخ روزنامه نگاري ايران در خصوص جرايد آذربايجان مي گويد: از ميان قريب به يكهزار عنوان نشريه اي كه در نود سال حيات مطبوعات ايران در عهد قاجار منتشر شده اند،بعضي به سبب ويژگي هايي كه داشته اند نقطه شروعي در تاريخ مطبوعات ايران محسوب مي شوند كه يكي از اين نشريات مجله 'گنجينه فنون ' چاپ تبريز است.

به اعتقاد وي اين مجله نه نخستين مجله ايران است و نه نخستين مجله تبريز ولي به لحاظ شكل و محتوايش بايد آن را سرآغاز تحول در مجله نگاري ايران دانست.

وي همچنين مي افزايد : در سال 1324 هجري قمري در تبريز نشريه اي با عنوان روزنامه ملي و جريده ملي منتشر شد،اين نشريه كه بعدها با نامهاي مختلفي از جمله انجمن و انجمن تبريز به حيات خود ادامه داد،نخستين نشريه اي است كه پس از صدور فرمان مشروطيت در ايران انتشار يافت و همچنين اين نشريه نخستين نشريه اي بود كه بدون امتياز و مجوز منتشر مي شد كه تا آن تاريخ به جز شب نامه و نشريات زيرزميني نشريه ديگري به اين حالت منتشر نشده بود.

به استناد تاريخ نويسان در آخرين ربع قرن نوزدهم ،روزنامه به عنوان يك وسيله ارتباط جمعي با تغييرات اجتماعي و تحولاتي كه در ايران در شرف وقوع بود ،همراه شد و براي نخستين بار ،قدرت روزنامه نگاري دست به دست شده و به مردان جديد انتقال يافت.

بر اين اساس شهرهايي مثل تبريز و اروميه پيشتاز بوده در اوايل نيمه دوم قرن نوزدهم صاحب روزنامه شدند.

در واقع پس از انتشار 'كاغذ اخبار' در تهران به عنوان نخستين روزنامه ايران ، روزنامه ' زازاريت باهرا' دومين روزنامه ايران در اروميه منتشر شده و 'روزنامه تبريز' نيز به عنوان دومين روزنامه شهرستاني (محلي) كشور و چهارمين روزنامه كشور ،سال 1858در تبريز پا به عرصه مطبوعات كشور گذاشت.

البته گسترش اصلي روزنامه نگاري در شهرستان ها يكسال پس از انتشار روزنامه 'ايران' در تهران در سال 1871 ميلادي بود كه روزنامه هاي رسمي ديگري توسط فرماندران و استانداران در شهرهاي مختلف ايران شروع به انتشار كرد .

بديهي است كه تيراژ روزنامه ها در ابتداي فعاليت آنها به دليل نبود آشنايي مردم با موضوع مطبوعات از يك طرف و دولتي بودن جرايد منتشره از سوي ديگر اندك بود .

براساس اعلام مستوفي الممالك ،خزانه دار وقت كشور،تيراژ تمام روزنامه هاي منتشر شده در كشور در سال 1867 ميلادي به يكهزار و 115 نسخه مي رسيد كه تهران با 270 مشترك در رتبه اول و آذربايجان با 166 نسخه در جايگاه دوم قرار داشت.

بر اين اساس به رغم نرخ پايين سواد در نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادي در ايران ، فرهنگ روزنامه خواني در آذربايجان نسبت به ساير نقاط كشور از وضعيت بسيار بهتري برخوردار بوده است.

گسترش و توسعه روزنامه نگاري و انتشار روزنامه در آذربايجان در فاصله سال هاي 1837 تا 1900 ميلادي از بعد كمي و كيفي سير صعودي داشته و در اين دوره تبريز و اروميه هر يك با سه روزنامه بعد از تهران با 16 روزنامه در رتبه هاي دوم و سوم قرار داشتند .

در اين دوره شهرهاي اصفهان و شيراز هر كدام تنها يك روزنامه داشته و در ساير شهرهاي بزرگ كشور همچون مشهد ،همدان و بوشهر روزنامه چاپ و منتشر نمي شد.

روند صعودي انتشار روزنامه هاي جديد و توسعه اين شاخص فرهنگي در فاصله سال هاي 1900 تا 1906 ميلادي در سطح كشور ادامه داشته و بر تعداد جرايد منتشره افزوده مي شد.

در اين فاصله زماني براي نخستين بار در تاريخ 160 ساله مطبوعات كشور در آن زمان ،تعداد نشريات شهرستاني از پايتخت پيشي گرفت و تهران با 16 عنوان روزنامه در اين دوره از نظر تعداد و كيفيت جرايد منتشره از تبريز عقب افتاد.

در اين دوره شهرهاي بزرگ ديگر كشور از قبيل مشهد ، بوشهر و همدان به تاسي از تبريز صاحب روزنامه شدند و تبريز با 17 عنوان روزنامه بيش از 40 درصد مجموع 40 نشريه منتشر شده كشور در اين دوره را در اختيار داشت.

شكوفايي مطبوعات ايران در بعد از پيروزي مشروطه خواهان در 14 مرداد 1385 هجري قمري تا زمان به توپ بسته شدن مجلس به دستور محمدعلي شاه توسط لياخوف روسي ادامه يافت.

با سقوط مجلس و دستگيري و كشتار روزنامه نگاران آزاديخواه از قبيل ميرزا جهانگيرخان صوراسرافيل ،ملك المتكلمين و سلطان العلماي خراساني در باغ شاه ، بار ديگر فضاي خفقان و سكوت خبري بر همه جاي ايران به ويژه تهران حكمفرما شد.

در سال 1909 ميلادي همچنين تهران مركزيت خبر و مطبوعاتي خود را از دست داد و مردم پايتخت چشم به روزنامه هاي شهرستاني به ويژه تبريز داشتند.

در اين سال جز تهران كه بي روزنامه و نشريه مانده بود در بين بيشتر شهرهاي بزرگ ،تبريز پيشتاز بوده و در شهرهاي رشت و اصفهان نيز روزنامه ها و شب نامه هاي متعددي منتشر مي شد.

در سال 1907 ميلادي روزنامه 'انجمن' تبريز از حيث شمارگان نيز پيشتاز بوده و با بيش از پنج هزار نسخه در زمره پرتيراژترين و پرمخاطب ترين روزنامه هاي كشور قرار داشت.

در زمان انقلاب مشروطه ،تبريز به عنوان قلب تپنده انقلاب و تنها مركز تجمع روزنامه نگاران داخلي و خارجي بود كه با ارتباطات خود داخل و خارج از كشور را از جريانات آگاه مي كردند.

در بين خبرنگاران خارجي كه انقلاب مشروطه و به خصوص حوادث نهضت مقاومت آذربايجان را از تبريز براي روزنامه هاي خود گزارش مي دادند،'تارد اف'،خبرنگار روزنامه آزاديخواه 'روسكايه سلوو' ،'ليونل جيمز' خبرنگار روزنامه تايمز لندن و 'مور'خبرنگار ديلي نيوز كه بعدها براي روزنامه هاي 'ديلي كرونيكل' و منچستر گاردين نيز مقاله مي نوشت ،از ديگر خبرنگاران خارجي حاضر در تبريز بودند كه از اين حيث نيز آذربايجان در خط مقدم بود.

آذربايجان و تبريز همواره مهد تحولات سياسي و اجتماعي در طول تاريخ بوده و براي نخستين بار در ايران مطبوعات آذربايجان در دوره مشروطه و پس از آن به ركن اجتماعي مهمي در بين مردم تبديل شد و با ترويج افكار آزاديخواهانه و اطلاعات جديد به صورت كلاس هاي جديد انتقال دانش و آگاهي بين عامه مردم درآمدند.

در اين خصوص استاد ارتباطات و روزنامه نگاري دانشگاه هاي تهران و علامه طباطبايي به خبرنگار ايرنا گفت: مطبوعات تبريز و آذربايجان خاستگاه روزنامه نگاري محلي و استاني ايران بوده و مهد بالندگي روزنامه نگاري در كشور است.

دكتر محمد مهدي فرقاني با اشاره به تاثيرگذاري مطبوعات آذربايجان در مطبوعات منطقه اي و كشور اظهار داشت : با توجه به پيشينه تاريخي تبريز ،مطبوعات اين خطه تاثير بسيار مثبتي در مسايل مختلف كشور به خصوص در حوزه فرهنگ و تاريخ مطبوعات گذاشته است.

وي افزود: مطبوعات تبريز ريشه دار بوده و اين ويژگي بدليل قدمت مطبوعات و تاثيرگذاري آذربايجان در مسايل سياسي و اجتماعي است كه همواره كانون خبري كشور بوده است.

وي همچنين گفت: پيشينه مطبوعات آذربايجان و تاثيرگذاري آن در مسايل مختلف كشور مرهون فرهنگ، مشاهير و بزرگان اين منطقه است.

فرقاني اضافه كرد: بزرگاني همچون سردار ملي ستارخان و بزرگان شعر و ادب تبريز همواره در پيشتازي آذربايجان در روزنامه نگاري نوين ايران سهم عمده اي داشتند.

استاد روزنامه نگاري دانشگاه علامه طباطبايي تهران هم در باره اثرگذار بودن جرايد آذربايجان به خصوص در دوره مشروطه به خبرنگار ايرنا گفت: در ابتداي روزنامه نگاري در ايران نشريات غيرمتمركز بودند و اين يعني روزنامه هاي پرتيراژ و كيفي در ايران به جز تهران در استان ها نيز منتشر مي شد و روزنامه هاي شهرستاني تاثيرگذاري بيشتري داشتند.

دكتر غلامعلي افخمي اظهار داشت: روزنامه هاي آذربايجان در دوره اوليه روزنامه نگاري ايران به خصوص مشروطه داراي اين ويژگي اثرگذار بوده و به ساير روزنامه هاي پايتخت و كشور مسير و رويكرد سياسي ،اجتماعي و فرهنگي ارايه مي كردند.

وي افزود : زماني كه روزنامه ها حالت متمركز پيدا كردند و كيفيت و كميت روزنامه هاي استاني و محلي تقليل پيدا كرد در حقيقت از تاثيرگذاري مطبوعات روي افكار عمومي كاسته شد.

وي اظهار داشت: نوآوري و خلاقيت در مطبوعات عواملي هستند كه مطبوعات را از آسيب ياد شده در امان نگه مي دارند و مطبوعات آذربايجان در دوران قاجار و بيشتر در دوره مشروطه و پس از آن همواره خالق اين جذابيت ها بوده است.

افخمي اضافه كرد: نخستين نشريات مصور ،طنز و شب نامه از جمله اين نوآوري ها مي باشد كه موجب شده تا پيشينه نشريات آذربايجان خاستگاه و پيشتاز روزنامه نگاري نوين در ايران باشد .

استاد دانشگاه سراسري تهران و مدير گروه مديريت رسانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات تهران اظهار داشت: آذربايجان نه تنها خاستگاه و پيشرو روزنامه نگاري نوين بوده بلكه دروازه تمدن جديد ايران است.

دكتر علي اكبر فرهنگي افزود: ظرفيت هاي موجود فرهنگي و سياسي آذربايجان نه تنها در حوزه رسانه بلكه در بخش آموزش و پرورش نيز پيشرو بوده است.

وي گفت: در دوران عباس ميرزا تاسيس نخستين چاپخانه در تبريز رونق خاصي به نشر و مطبوعات در ايران و آذربايجان بخشيد و نخستين قرآن، گلستان سعدي و جرايد در تبريز چاپ شد.

'فرهنگي' ،چهره ماندگار كشور با اشاره به تاثير مطبوعات آذربايجان بر وقايع ايران اضافه كرد: تاثيرات فرهنگي و سياسي اين مطبوعات در ايران انكارناپذير است به خصوص تيراژ بالاي نشريات دوره هاي اوليه روزنامه نگاري ايران، قاجار و دوره مشروطه و استقبال مردم از اين روزنامه ها تحسين برانگيز است.

وي افزود : نخستين جنگ قلمي مطبوعاتي در ايران نيز بين نشريه تبريز و اختر از نشريات آذربايجان در گرفت كه نشان از بسترها و انديشه هاي مختلف سياسي و فرهنگي در منطقه بوده است.

حسين قندي استاد دانشگاه هاي تهران و پيشكسوت مطبوعات كشور هم در گفت و گو با خبرنگار ايرانا پايه گذار روزنامه نگاري ايران را آذربايجان دانست و گفت: بهترين شيوه روزنامه نگاري ايران در دوران ابتدايي روزنامه نگاري در تبريز بوده كه به سبك هاي انتقادي ، طنز و كاريكاتور اوضاع اجتماعي و اقتصادي عصر خود را تحليل مي كردند.

وي افزود: سبك جديد روزنامه نگاري انتقادي و جذاب را براي نخستين بار روزنامه اختر به وسيله روزنامه نگاران تبريزي آفريد كه مشكلات مردم و روابط سياسي كشور را در آن زمان به خوبي به بوته بررسي و نقد مي گذاشت.

دكتر اسماعيل قديمي استاد دانشگاه هاي تهران نيز گفت: آذربايجان در زمينه روزنامه نگاري تخصصي هم پيشرو بوده و خاستگاه روزنامه نگاري سياسي و فكاهي در ايران است.

وي افزود: نخستين نشريات سفر مثل سفرنامه سياحت و وقايع سفر مغان به قلم مظفرالدين شاه قاجار از جمله نشريات تخصصي در زمينه سفر و سفرنامه نويسي است.

اكنون با اين تفاسير و با توجه به پيشينه پرافتخار آذربايجان و تبريز انتظار بيشتري از رسانه ها و مطبوعات اين خطه وجود دارد كه با ابتكار ، خلاقيت و بهره گيري از ظرفيت ها و توانمندي هاي موجود روزنامه نگاري آذربايجان را به جايگاه اصلي خود برسانند.

7223/593 / 1645

گزارش از : پيمان پاكزاد

منبع: خبرگزاری جمهوی اسلامی