
اوزئيير حاجی بیگلینین، «او اولماسين، بو اولسون» موسيقيلي کومئديياسي
جميله حسنووا
اوزئيير حاجی بیگلی ميثيلسيز بستهکار و بؤيوک دراماتورق اولموشدور. اونون ياراتديغي «ار و آرواد» (1909)، «او اولماسين، بو اولسون» (1910)، «آرشين مال آلان» (1913) کومئدييالاري آذربايجان مدنییت خزينهسينده ميرزه فتعلي آخوندوو و جليل محمدقولوزادهنین کلاسيک کومئدييالاري ايله بير جرگهده دورور. لاکين اوزئییر حاجی بیگلینین کومئدييالارينین ان عومده جهتي اوندان عيبارتدير کي، صنعتکار توکنمز ياراديجيليق قودرتي سايهسينده دراماتورگيياني موسيقي ايله قوووشدورماغا نايل اولموش و ميلّي موسيقيلي کومئدييا ژانرينین اساسيني قويموشدور.
اوزئییر حاجی بیگلینین موسيقيلي کومئدييالاريندا اوبرازلارين موسيقي واسيطهسيله سجييهلنديريلمهسي، اونلارين موسيقي پورترئتلرينین ياراديلماسي، بير سيرا ديالوقلارين موسيقييه سالينماسي، خورلاردان، رقصلردن ايستيفاده اولونماسي، دراماتيک و ليريک صحنهلرده موسيقينین گئنيش يئر توتماسي موهوم خوصوصیيتلردير. عئيني زاماندا، اوزئییر حاجی بیگلینین کومئدييالارينین ادبي متني آيريليقدا دا صحنهده عئيني تاثير گوجونه ماليکدير. خوصوصيله «او اولماسين، بو اولسون» کومئديياسي اوزئییر حاجی بیگلی دراماتورگيياسينین ان پارلاق اؤرنگيدير.
هر شئيدن اول قئيد ائتمک لازيمدير کي، اوزئيير حاجی بیگلی ييرمينجی عصرين اوّللرينده، ياشاديغي جمعيتده کؤک سالميش کؤهنه عقيده و باخيشلاري، اخلاق نورمالاريني، جهالتي تنقيد و ايفشا ائتمک اوچون، خالقي آييلتماق و موباريزهيه سسلهمک اوچون کسرلي بير «سيلاحدان» - گولوشدن، ساتيرادان ايتسيفاده ائتميشدير. او، محض دؤورونون قاباقجيل ايدئيالاريني تبليغ ائتمک اوچون بئله بير اوريژينال يول سئچميشدير. اوزئییر حاجی بیگلینین ياراتديغي اوبرازلار هم ده صنعتکارين اؤز آرزو و ايدئاللارينین، حياتي گؤزللشديرمک ايستگينین عکس-صداسيدير.
اوزئییر حاجی بیگلینین «او اولماسين، بو اولسون» موسيقيلي کومئديياسي 1910-جو ايلده يارانميشدير و بو 100 ايله ياخين بير دؤور عرضينده خالقين ان چوخ سئوديگي اثرلردن بيرينه چئوريلميشدير. آذربايجان خالقي آراسيندا يقين کي، «او اولماسين، بو اولسون» کومئديياسيني اوخومايان، صحنهده گؤرمهين، فيلمه باخمايان آدام تاپيلماز. تصادوفي دئييل کي، بو اثرين دئمک اولار، هر بير کلمهسي خالقين ديلينده ضرب-مثله چئوريلميشدير. کومئديياداکي بير چوخ توتارلي ايفادهلر آفوريزم کيمي ايشلهنير. عئيني زاماندا، اثرين موسيقيسي خالقين قلبينه يول تاپاراق ديللر ازبري اولومشدور. بو مزيیت، شوبههسيز کي، هر بير اثره نصيب اولمور. خوصوصيله اثرين باش قهرماني مشدی عیبادين آدي ايله باغلي خالق آراسيندا بير سيرا معنالي ايفادهلرين يارانماسي دا بونو ثوبوت ائدير. مثلا، «مشدی عیباد کيمي قوجاليغيندا يورغاليق ائدير»، «هئچ حنانین يئريديرمي؟»، «نه مشدی عیباد کيمي اؤزوندن چيخيرسان؟»، «مشدی عیبادليق ائلمه» و س. فيکيرلر بو قبيلدندير.
اوزئییر حاجی بیگلینین اؤزونه مخصوص بديعي اوسلوبو واردير. بئله کي، او، کومئدييانین بوتون پئرسوناژلاريني حياتدا ياخشي اؤيرنميش، اونلاري موختليف وضعیيتلرده تصوير ائتميش، خاراکتئرلريني آچا بيلميشدير. تاماشاچي بورادا زادگان – تاجير طبقهسينین حياتيني بزهک-دوزکسيز گؤرو، اونلارا گولور و نيفرت ائدير. اوزئییر حاجی بیگلی بو اثرده اصيل منفي تيپلر قالئرئياسي ياراتميشدير. اونون قهرمانلاري کيملردير؟ جمعيتده نوفوذونو ايتيرميش، موفليسلشميش، پول الده ائتمک اوچون گنج و گؤزل قيزي گولنازي قوجا مشدی عیبادا اره وئرن، معنویياتسيز بير زادگان روستم بگ. مطبوعات صحيفهلرينده يالان و ايفتيرالار يازيب پول قازانان ژورناليست ريضا بگ. اؤز خئيريني گودن عقيدهسيز ميلّتچي حسنقولو بگ. بوشبوغاز و داواکار اينتئلليگئنت حسن بگ. اؤز دورناقاراسي زهمي و سيلاحي ايله اطرافينداکي آداملاري قورخو آلتيندا ساخلايان قوچو عسگر. و مشدی عیباد.
وارلي بير تاجير اولان مشدی عیباد پولون پوزوجو ماهیيتيني، جمعيتده اويناديغي رولو بوتون وارليغي ايله عکس ائتديرير. او، اؤز تصوّورلرينده بئله بير قناعته گلير کي، وارلي اولماق، جمعيیتين فؤوقونده دايانماق و گوجلو اولماق دئمکدير. پول اينسانین وارليغيني تعيين ائدن اساس شرطدير، جمعيتين ساغلام قانونلاري بئله پولون قارشيسيندا عاجيزدير. مشدی عیباد بو سؤزلري تکرار ائتمگي سئوير: «مثل وار کي، دئييرلر: او اولماسين، بو اولسون. البتّه، نه ضرري واردير، جاوانليق اولماسين، پول اولسون. پول ائله شئيدير کي، قوجاني جاوان ائلهير و پولسوزلوق دا جاواني قوجا ائيلر».
عوام و جاهيل بير شخص اولان مشدی عیباد يئري گلنده اؤزونو ساوادلي، مدني، سليقهلي گؤسترمگه چاليشير. اونون تکرار-تکرار «معريفت علميندن» صؤحبت سالماسي، «تاريخي-نادير» کيتابينین آديني چکمهسي، آتالار سؤزو و ضربي-مثللردن مقصدينه مووافيق ايستيفاده ائتمهسي محض بونونلا علاقه داردير.
مشدی عیباد حياتين معناسيني آلوئرده گؤردوگو اوچون روستم بگله چوخ جيدي سؤودهلشير و اونون قيزي گولنازي ايکي مين ماناتا ساتين آلير. حاديثه لر مورکّبلشديکجه، گولنازين و خرجلهنن پولون الدن چيخاجاغي قورخوسو آرتديقجا، مشدی عیباد يئنه ده اؤزونون دئديگي کيمي، «بير اتک پول تؤکمهلي اولور». عاييله، محبت، حيات مسلهلرينه اونون يالنيز آلوئر آدامي، تاجير کيمي موناسيبت بسلهمهسي آيدين گؤرونور.
اوستاليقلا ياراديلميش مشدی عیباد صورتي اثردهکي بوتون منفي خاراکتئرلرين آچيلماسيندا موهوم رول اوينايير. روستم بگي، قوچو عسگري، حسنقولو بگي، ريضا بگي، حسن بگي مشدی عیبادسيز تصوور ائتمک چتيندير. هامبال صورتينین حاديثه لره موداخيله ائتمهسي ده مشدی عیبادلا باغليدير. مشدی عیباد اثرين منفي پئرسوناژلاريني بيرلشديرن، کوميک حاديثه لرين مرکزينده دوران ميثيلسيز بير صورتدير.
لاکين اثرده بوتون بو عئيبجر تيپلرين موقابيلينده ديگر بير عالم ده وار: بير-بيريني سئون ايکي گنجين – سرور و گولنازين صاف و صميمي حيسلرله زنگين اولان بير دونياسي. اونلار يئني حياتا جان آتير، اؤز گلهجک سعادتلري اوغروندا قارشيلارينا چيخان سدّلري دفع ائتمگه چاليشيرلار. اونلار باشا دوشورلر کي، اؤز طالعلريني اؤزلري حلّ ائتمهليديرلر، اونا گؤره ده جسارتله کؤهنه عقيدهلي اينسانلارا قارشي موباريزهيه قالخيرلار و اونلارا قاليب گلمک اوچون، حتّي کلک ده قورمالي اولورلار. قوللوقچو صنم ده بو ايشده اونلارا کؤمکليک گؤسترهرک، قيزي کيمي سئوديگي گولنازي مودافيعه ائدير.
«او اولماسين، بو اولسون» کومئديياسي سؤزله بديعي صورت ياراتماغين کلاسيک نومونهسيدير. مشدی عیباد، روستم بگ، حسنقولو بگ، حسن بگ، ريضا بگ، قوچو عسگر، هامبال، صنم بئله صورتلردير. اونلاردان هر بيري فردي دانيشيق ديلينه ماليکدير. محض بو سببدندير کي، اوزئییر حاجی بیگلی اونلارين جانلي پورترئتيني يارادا بيلميشدير.
اوزئییر حاجی بیگلی حاديثه لري، مکاني، اشيالاري، اينسانلاري، اونلارين گئييميني، حرکتلريني ائله تصوير ائدير کي، هر شئي گؤز اؤنونده جانلانير. او، تاپديغي اوريژينال، اويغون و دقيق سؤزلرله مطلبي تام و آيدين ايفاده ائده بيلميشدير. بورادا بؤيوک سادهليک، طبيعيليک و اينانديريجيليق اؤزونو گؤسترير.
کومئدييادا موسيقي ده موهوم دراماتورژي رول اوينايير. بوتون موسيقي نؤمرهلري صحنهده باش وئرن حاديثهلرين طبيعي عونصورو کيمي پئرسوناژلارين سجييّهلنديريلمهسينده بؤيوک اهميت کسب ائدير. بورادا بير-بيريندن فرقلي ايکي اوبراز-اينتوناسييا دايرهسي اؤزونو گؤسترير کي، بو دا اثرين ضيديیتلي مضمونونو قاباريق اوزه چيخارير.
ايلک نؤوبهده، البتّه کي، مشدی عیبادين موسيقي پورترئتيني قئيد ائتمک لازيمدير. اؤزوندن راضي تاجيرين مشهور «من نه قدر قوجا اولسام دا» ميصراعسي ايله باشلانان ماهنيسيندا چيرکين و قوجا مشدی عیباد لووغالاناراق يوز جاوانا برابر اولدوغونو بيان ائدير. اوزئییر حاجی بیگلی بورادا «اوزون دره» خالق رقصينین مئلوديياسيندان ايستيفاده ائتميشدير. رقصين تاثيرلي مئلوديياسينین مشدی عیبادين ديلينده سسلنمهسي کاريکاتوراني خاطيرلادير. تاماشاچييا عياندير کي، درين اينساني حيسلردن، محبتدن دانيشان مشدی عیبادين حرکتلري، ماهنيسي ائولنهجگي گنج قيزين قلبينده يالنيز نيفرت اويانديرا بيلر. بو دا اوزئيير بگين ايستيفاده ائتديگي ساتيرا اوصوللاريندان بيري کيمي ديقّته لاييقدير. و بو ماهني مشدی عیبادين خاراکتئريني چوخ گؤزل آچير.
موسيقيلي کومئدييانین ديگر منفي پئرسوناژلاري ايسه آيريليقدا دئييل، اساسن خور صحنهلريله خاراکتئريزه ائديلير. بو خورلار عادتن دانيشيق صحنهلرينین عوضوي ترکيب حيصهسي اولوب، جانلي يومورو ايله سئچيلير.
ليريک اوبرازلار عالمي ايسه اثرده موستثناليق تشکيل ائدير. سرور و گولنازين دوئتلري اونلارين محبت حيسلريني، خيالپرور احوال-روحييّهسيني عکس ائتديرير. بو قهرمانلاري سجييهلنديرن موسيقي نؤمرهلرينده بستهکار فوضولينین غزللريندن ايستيفاده ائتميشدير.
بئلهليکله، «او اولماسين، بو اولسون» موسيقيلي کومئديياسينین بديعي اوبرازلاري بير گوزگو کيمي او زامانکي آذربايجانین ضيديیتلريني عکس ائتديرير. حياتين ضيدييتلريني دوغرو، دوروست، آداملارين پسيخولوگيياسيني اوستاليقلا وئرديگي اوچوندور کي، بو اثر ايندي ده اؤز تربييهوي اهميیتيني ساخلايير و نینکي اؤلکهميزده، هم ده دونيانین بير سيرا اؤلکهلرينده تاماشاچيلارين ماراغينا سبب اولور.
«او اولماسين، بو اولسون» موسيقيلي کومئديياسي زنگين صحنه حياتينا ماليک بير اثردير. او، بير نئچه دفعه رئداکته اولوناراق صحنهلشديريلميشدير. ايلک دفعه موسيقيلي کومئدييا 1911-جي ايل آپرئلين 25-ده مايلوو قارداشلاري تئاتريندا (اينديکي اوپئرا و بالئت تئاتريندا) صحنهيه قويولموشدور. مشدی عیباد رولوندا ميرزه آغا علييئو، سرور رولوندا حوسئينقولو سارابسکي، گولناز رولوندا احمد آغدامسکي و باشقالاري چيخيش ائتميشلر. اوزئيير حاجی بیگلی تاماشايا ديريژورلوق ائتميشدير. سونراکي ايللرده ده موسيقيلي کومئدييانین تاماشالاريندا بير چوخ گؤرکملي آرتيستلر چيخيش ائتميشدير. اثر، همچنین، بير چوخ ديللره ترجومه اولوناراق، موختليف تئاترلارين صحنهسينده زاقافقازييا شهرلريند، تورکييهده، بولقاريستاندا، يمنده و ب. يئرلرده تاماشايا قويولموشدور.
موسيقيلي کومئدييا اساسيندا 1956-جي ايلده «آذربايجانفيلم» کينوستوديياسي طرفيندن عئيني آدلي فيلم چکيلميشدير. فيلمين سسئناري مؤليفي ثابيت رحمان، رئژيسسورو حوسئين سئييدزاده، موسيقي رئداکتورو فيکرت اميروودور.
اوزئيير حاجی بیگلینین «او اولماسين، بو اولسون» موسيقيلي کومئديياسي بو گون ده تاماشاچيلار طرفيندن بؤيوک رغبتله قارشيلانير.
کؤچورن: عباس ائلچین