ميلّي ايستيقلال ادبياتين سرکرده‌سي
ساتیریک ادبیات (Satirik Ədəbiyyat)

ميلّي ايستيقلال ادبياتين سرکرده‌سي؛ جلیل محمدقولوزاده 

 ترتيب ائدن : گولنار عبدوللايئوا

رئداکتور :گ.محمدووا

       گؤرکملي يازيچي، بؤيوک ايجتيماعي خاديم جليل محمدقولوزاده (1869-1932) آذربايجان ادبياتيندا کيچيک حئکایه‌‌نين بؤيوک اوستادي، تنقيدي-رئاليست نثرين داهي ياراديجيسي کيمي گئنيش شؤهرت قازانميشدير. محض اونون ياراديجيليغي سايه‌سينده کيچيک آدام بؤيوک ادبياتين اساس قهرما‌نينا چئوريلميشدير. ميرزه جليل آذربايجان دراماتورگيياسي تاريخينده تراژي‌کومئدييا مرحله‌سيني ياراتميشدير. اونون کومئدييالاري خاراکتئرينه گؤره فاجيعه‌يه ياخيندير. جليل محمدقولوزاده آذربايجان تراژی‌کومئديياسي‌نين بانيسيدير. مشهور «اؤلولر» اثري آذربايجان تراژی‌کومئديياسي‌نين زيروه‌سيني تشکيل ائدير. آذربايجاندا منظوم فاجيعه‌لرين بانيسي اولان حوسئين جاويدين «اؤلولر»ين هر تبسّومونده آجي بير فرياد قوپار» - سؤزلرينده داهييانه شکيلده يازيلميش بو اثرين تراژی‌کوميک خاراکتئري بؤيوک مهارتله ايفاده اولونموشدور. اوريژينال بديعي نثري، دراماتورگيياسي و پوبليسيستيکاسي ايله جليل محمدقولوزاده آذربايجان تنقيدي رئاليزم جريا‌ني‌نين اساسيني قويموشدور. تيپيک شراييطده تيپيک خاراکتئرلرين جانلانديريلماسيني طلب ائدن، فاناتيزم و جهالته آغير ضربه‌لر ووران، جمعيتين دييشيلمه‌سي ضرورتيني مئيدانا قويان تنقيدي رئاليزم ادبياتي اؤلکه‌ميزده میلّي شوعورون اويانيشينا و ديرچه‌ليشينه بير اوردودان چوخ خيدمت گؤسترميشدير.

     جليل محمدقولوزاده‌نین رئداکتورلوغو ايله نشر ائديلن مشهور «موللا نصرالدین» ژورنالي آذربايجان تنقيدي رئاليزم ادبياتي‌نين ايدئيا-صنعت جبهه خاناسيدير. موباريز ايدئيالارينا و قطعيتلي مؤوقئعيينه گؤره «موللا نصرالدین» ژورنالي آذربايجان خالقي‌نين ايستيقلال کيتابينا چئوريلميشدير. اؤز اطرافيندا ميرزه علي اکبرصابیر، محمد سعيد اوردوبادي، عبدالرحیم‌ بَی حاقوئردي‌يئو، علي نظمي، عليقولو غمکوسار، ميرزه‌لي مؤجوز شبوستري... کيمي گؤرکملي صنعتکارلاري بيرلشديرن «موللا نصرالدین» ژورنالي آذربايجان موللانصرالدینچيلري‌نين باش قرارگاهي فونکسيياسيني يئرينه يئتيرميشدير. جليل محمدقولوزاده‌‌نين فورمالاشديرديغي موللانصرالدینچيليک تعليمي «موللا نصرالدین» ژورنالي‌نين و اونون اطرافيندا بيرلشن اديبلرين ستراتئژييا و تاکتيکاسيني اؤزونده جمعلشديرير. «موللا نصرالدین» ژورنالي موللانصرالدینچي يازيچي و شاعيرلرين اثرلري‌نين چوخ جيلدليک کولّیياتيدير. جليل محمدقولوزاده «موللا نصرالدین» ادبي مکتبي‌نين بانيسيدير. «موللا نصرالدین» عئيني زاماندا هم ده ساتيريک پوبليسيستيکا مکتبيدير. بؤيوک اديب آذربايجان موللانصرالدینچيلري‌نين آغ‌ساققاليدير. هله 1924-جو ايلده جليل محمدقولوزاده طرفيندن دئييلميش آشاغيداکي سؤزلر بو گونون ده اعتيرافي کيمي سسله‌نير: "موللا نصرالدین» - تک بير نفر مؤليفين اثري دئييل. «موللا نصرالدین» بير نئچه منيم عزيز يولداشلاريمين قلملري‌نين اثري‌نين مجموعه‌سيدير کي، من ده اونلارين-آنجاق آغ‌ساققال يولداشييام».

     جليل محمدقولوزاده 20. عصرين اولّلري آذربايجان ادبياتي، مطبوعاتي و ايجتيماعي فيکري‌نين آغ‌ساققاليدير. فيکريميزجه، بؤيوک موعاصيرليک و میلّي‌ليک ايمکانلارينا ماليک اولان زنگين ياراديجيليغي ايله جليل محمدقولوزاده بو گون ده، موستقيل‌ليک دؤورونده ده آذربايجان ادبياتي و مطبوعاتينا آغ‌ساققالليق ائدير. حياتيني میلّي اويانيش و ديرچه‌ليش، آذربايجان خالقي‌نين آزادليغينا و موستقيل‌ليگينه حصر ائتميش جليل محمدقولوزاده میلّي ايستيقلال ادبياتي‌نين سرکرده‌سيدير. 20. عصرين اوللرينده ياشاييب-ياراتميش يئگانه ادبي شخصيتدير کي، او، اؤلکه‌ميزين اراضي بوتؤولوگو و میلّي ايستيقلال دعاواسيندا دؤيوشچو کيمي ده ايشتيراک ائتميشدير.

     اديبين 14 سئنتيابر 1917-جي ايلده قاراباغدان کهريزلي کندين، حميده خانيم محمدقولوزاده‌يه گؤندرديگي مکتوب دؤيوش بؤلگه‌سيندن يازيلميشدير: «ياخين گونلرده تورک قوشونلاري‌نين عسگرانا هوجومو گؤزله‌نيلير. اونلارا کؤمک اوچون بو گون آتليلارين سيياهيسي توتولور. من ده گلميشم اليمدن گلن کؤمگي گؤستريم و قوشونلارلا بيرگه دؤيوشده ايشتيراک ائديم"

     گؤروندويو کيمي، جليل محمدقولوزاده عسگران دؤيوشونون عسگري ايدي. بلکه ده آز سونرا مؤوضوسونو قاراباغ حاديثه‌لريندن آلديغي «کامانچا» پيئسينده‌کي «آتلي دسته‌سي سرکرده‌سي قهرمان يوزباشيني» دا ايشتيراکچيسي اولدوغو همين دؤيوشلرده گؤروب موشاهيده ائتميشدي. «کامانچا» پيئسي آذربايجان ادبياتيندا قاراباغ ساواشينا حصر اولونموش بيرينجي درام اثري کيمي موهوم اهميت کسب ائدير. بوتون بو کيمي رئال حاديثه‌لر اونون ايچينده میلّي ايستيقلال دوشونجه‌ني درينلشديرميشدير. جليل‌ محمدقولوزاده قاراباغ ساواشي‌نين عسگري اولماقدان چوخ ادبياتدا آذربايجان دعاواسي‌نين باش کومانداني سويييه‌سينه چاتميشدير.

     آذربايجان ادبياتي و ايجتيماعي فيکري‌نين تاريخينده جليل محمدقولوزاده هم ده بؤيوک دئموکرات کيمي شؤهرت قازانميشدير.

       هله 1917-جي ايلده مئيدانا چيخميش «جومهوريیت» مقاله‌سي میلّي-دئموکراتيک دؤولت قوروجولوغونون نيظامنامه‌سيدير. ايلک دفعه همين ايل تيفليسده موسلمان میلّي کوميته‌سي‌نين ييغينجاغيندا سسلنديريلميش «جومهوريیت» مقاله‌سي بؤيوک ميرزه جليلين جمعيتشوناسليق باخيشلاري‌نين يئکونو و زيروه‌سيدير. بو اثر «جومهوريتين واجيب اساسلاري»ندان يوغرولموش پروقرامدير: «مملکت موعين قانونلار گوجو ايله ايداره اولونور. او قانونلاري يازان و تصديق ائدن میلّتين مبعوثلاري، يعني میلّت وکيللريدير. مملکتين ريسينه پرئزيدئنت دئييلير. پرئزيدئنتي يا میلّت اؤزو سئچير، يا پارلامان،يعني میلّت وکيللري سئچير.

     جومهوريیت ايداره‌سي‌نين سئچکيسي‌نين دؤرد واجيب شرطي وار... بو شرطلردن اولينجيسي عومومي‌ليکدير. يعني مملکتده ياشايان نوفوسون جمعيسي سئچکيده ايشتيراک ائتمه‌ليدير... شرطلرين ايکينجيسي سئچکي‌نين موساوي اولماسيدير، يعني سسلرين برابرليگي. مثلا، من اگر خان و بيم، منيم ده سسيم بيردير، سن چوبان و رعيتسن، سنين ده سسين بيردير. اوچونجو شرط سئچکي‌نين دوزبه‌دوزلوگودور... دؤردونجو شرط سئچکي‌نين گيزلي قالماسيدير».

     واختيله جليل محمدقولوزاده «جومهوريیت» تيپلي اثرلري ايله منسوب اولدوغو خالقي ياخينلاشماقدا اولان موستقيل، میلّي-دئموکراتيک دؤولت قوروجولوغونا حاضيرلاماق وظيفه‌سيني حياتا کئچيرميشدير. بونونلا بئله، 93 ايل اول يازيلميش «جومهوريیت» مقاله‌سي حاضيردا دا اؤلکه‌ميزده موستقيل، دئموکراتيک دؤولت قوروجولوغونون داها دا مؤحکملنديريلمه‌سينه اوغورلا خيدمت ائدير.

     بؤيوک اديب جليل محمدقولوزاده‌نین بوتون حياتي و ياراديجيليغي آذربايجانچيليق ايدئالي‌نين حياتا کئچيريلمه‌سينه حصر اولونموشدور. ياشاديغي دؤورده، 20. عصرين اوللرينده‌کي ادبي-ايجتيماعي موحيطده تورانچيليغين، ايسلامچيليغين و روسييايا مئيللي‌ليگين چوخ آکتوال اولدوغو شراييطده او، بو ايستيقامتلردن هئچ بيريني قبول ائتمه‌ميشدي. ايجتيماعي دوشونجه و موباريزه فورماسي کيمي آذربايجانچيليق جليل محمدقولوزاده‌نین سئچيمي و کشفي ايدي. او، ادبياتدا آذربايجانچيليق ايدئياسي‌نين داهي ياراديجيسيدير. ميرزه جليل حياتيني بؤيوک ريسک و تهلوکه قارشيسيندا قويماقدان چکينمه‌يه‌رک، 1909-جو ايلده «بو گون کربلا مئيداني - آذربايجانداکي وطنپرورليک مئيدانيدير. هر کيمين اورگينده بير جوزي دين، ناموس، وطن حيسي وارسا، اورا‌نين قئيدينه قالماليدير» دئميشدي. اديبين اثرلري جانلي خالق ديلي‌نين، آذربايجان دانيشيق ديلي‌نين طبيعي حاديثه‌سيدير. «آنامين کيتابي» درامي آذربايجانچيليغين ادبي مانيفئستيدير. بو داهييانه اثر آذربايجا‌نين طالع کيتابيدير. 1917-جي ايلده يازيلميش «آذربايجان» مقاله‌سينده ميرزه جليل واختيله شاه ايسماييل ختایي‌نين قيلينجي ايله چکديگي آذربايجان خريطه‌سيني بؤيوک مهارتله قلمي ايله جيزميشدير.«آذربايجان» مقاله‌سي جليل محمدقولوزاده‌نین آذربايجانچيليق کونسئپسيياسي‌نين بياننامه‌سيدير: «بعضي واخت اوتورورام و پاپاغيمي قارشيما قويوب فيکره گئديرم، ... اؤزومدن سوروشورام کي:

منيم آنام کيم اولوب؟

-منيم آنام رحمتليک زؤهره بانو باجي ايدي.

ديليم نه ديليدير؟

-آذربايجان ديليدير.

يعني وطنيم هارادير؟

-آذربايجان ويلايتيدير.

هارادير آذربايجان؟

-آذربايجا‌نين چوخ حيصه‌سي ايراندادير کي، مرکزي عيبارت اولسون تبريز شهريندن. قالان حيصه‌سي ده گيلاندان توتوب، قديم روسييا حؤکومتي ايله عوثمانلي حؤکومتي داخيلينده‌دير». جليل محمدقولوزاده آذربايجان خالقي اوچون وطن، میلّت و آنا ديليندن باشقا اؤزگه نيجات يولو اولماديغيني وار گوجو ايله جار چکميشدير. وطن، میلّت و ديل مسله‌لري جليل محمدقولوزاده ياراديجيليغي‌نين اساس سوتونلاريدير. اديب بو فيکيرده ايدي کي: «دونيا و عالم دييشدي، معنالار اؤزگه تعبير اخذ ائله‌دي. يعني بيزيم ديلجه سؤيله‌سک، او شئيلر کي، اصل معنالاريني ايتيرميشدي، قاييديب اصليني تاپدي، ... هامي بونا قایيل اولدو کي، وطن، وطن، وطن، ديل، ديل، ديل، میلّت، میلّت، میلّت! دخي بو دايره‌دن کنار بني-نوع-بشر اوچون اؤزگه نيجات يولو يوخدور».

      آذربايجان خالقي‌نين میلّي ايستيقلالي يولوندا جليل محمدقولوزاده بؤيوک شرفله خيدمت گؤسترميشدير. بؤيوک اديب بديعي ياراديجيليغا عوامدان، جهالتدن گيلئي ائتمکله باشلاميشدي. «داناباش کندي‌نين احوالاتلاري»ندا قزئتچي خليلين ديليندن دئييلن آشاغيداکي سؤزلر جاوان يازيچي‌نين مراميني باشا دوشمه‌يه ايمکان وئرير: «قوي عوام هر نه دئيير دئسين. اکثر اووقات عوام ياخشييا دئيير پيس، پيسه دئيير ياخشي. هله بلکه بير آز گرک فخر ائدک کي، عوام بيزيم اوستوموزه گولور. دونيادا حدسيز شخصلر عوامدان گيلئيلي قاليبلار. بيز ده داغارجيغيميزي چکيريک چوواللارين جرگه‌سين».

      جمعيتده گئدن ايجتيماعي حاديثه‌لرين تاثيري ايله جليل محمدقولوزاده‌نین ياراديجيليغيندا، تدريجن عوامدان گيلئيلي قالماقدان، ايجتيماعي تنقيد، ساتيرايا کئچيد باش وئرميشدير. بو اصلينده معاريفچي رئاليزمدن تنقيدي رئاليزمه کئچيدي ده شرطلنديرير. 1903-جو ايلده يازيلميش مشهور «پوچت قوتوسو» حئکایه‌سينده آرتيق موناقيشه ايندييه‌دک يازيلديغي کيمي ولي خانلا نووروزعلی، آذربايجانلي ايله آذربايجانلي موستويسينده يوخ، «قوللوق آدامي» اولان روس پوچت مأمورو ايله آذربايجانلي نووروزعلی آراسيندا جريان ائدير قورولوشون شرطلنديگي تيپيک آذربايجان کندليسي اولان نووروزعلی «قوللوقچونو بي‌حؤرمت ائتمک» اوستونده جزايا محکوم ائديلير. صداقتلي، معنوي جهتدن صاف، حالال، زحمتکئش نووروزعلی‌نين سيليست زاماني «گوناهيني بوينونا آلماماسي» ديوانخانادان پوچتخانايا قدر کئچيلن يولون ان موهوم نتيجه‌سيدير. بو کيچيک دئتال اؤلکه‌ده میلّي، معنوي اؤزونودرکين، میلّي اويانيشين باشلانماسيندان خبر وئرير. بو معنادا «پوچت قوتوسو» حئکایه‌سي آذربايجان ادبياتيندا میلّي اويانيشين ايلک پارولودور.

    يازيچي‌نين اثرلرينده تدريجن ايستيقلال دوشونجه‌سي گئنيشلنميش و درينلشميشدير. 1906-جي ايلده يازيلميش «ايراندا حوریيت» حئکایه‌سي ايله ادبياتدا حورّییّت مؤوضوسوندا صؤحبتلر باشلانميشدير. کيچيک بير حئکایه‌ده جليل محمدقولوزاده 20. عصرين باشلانغيج ايللرينده ويلايتين شولوق واختيندا آذربايجا‌نين هر ايکي تاييندا حورّییّت دوشونجه‌سي‌نين عکس-صداسيني بوتون طبيعي‌ليگي ايله جانلانديرميشدير: «آخي کيم ائشيديبدي کي، او تايدان بورا حورّییّت گلسين. او تايدان بو اوزه حنا گلر، سبزه، بادام ايچي گلر، توتون، چاي، تيريَک... بئله زادلار گلر. يوخسا واللاه، من عؤمرومده بير دفعه‌ده ائشيتمه‌ميشم کي، حورّییّت گله.

      جلب ائديجي حاديثه‌لرين فونوندا اديب آرتيق «حورّییّت آليش-وئريشي» ائتمگين زاما‌ني‌نين گليب چاتديغيندان سؤز آچميشدير. يازيچي‌نين گلديگي قناعت بوندان عيبارت ايدي کي، هر کس «حورّییّت پاييني اؤز وط‌نينده آلماليدير». يعني آزادليق ايخراج يولو ايله قونشو اؤلکه‌لردن حاضير گله بيلمز. آرتيق 1911-جي ايلده قلمه آلينميش «نيگارانچيليق» حئکایه‌سينده جليل محمدقولوزاده میلّتين ضياليلاري‌نين «پوليتيکا و میلّي صؤحبتلر» اوستونده کؤکلنمه‌سي‌نين واجيب‌ليگيني خوصوصي اولاراق وورغولاميشدير.

       جليل محمدقولوزاده‌نین اثرلرينده نظره چارپديريلان «روس بؤيويو»، «روحاني بويوندوروغو»، «دگنک زوراکيليغي» کيمي ايفاده‌لر اؤلکه‌ده میلّي ايستيقلال موباريزه‌سي‌نين کونتورلاري‌نين موعين اولونماسينا خيدمت ائديردي. فيکريميزجه، «آنامين کيتابي» درامي ايله جليل محمدقولوزاده‌نین میلّي ايستيقلال ايدئالي ايدئياسي کامالا چاتير. «آنامين کيتابي» اثري آذربايجانا عاييد اولمايان فرقلي دوشونجه‌لره ماليک اوچ قارداشين کومئديياسي، آنامين فاجيعه‌سي، گولباهارين دراميدير. «آنامين کيتابي» اثري آذربايجان میلّي ايستيقلالي‌نين دراماتيک اووئرتوراسيدير. اثرده سئنزورون فرقلي مسلکلره خيدمت ائدن اوچ قارداشا ايره‌لي سوردويو ايتتيهامنامه جليل مممدقولوزاده‌نین آرزولاري‌نين ايفاده‌سييدي.

      جليل محمدقولوزاده بو فيکيرده ايدي کي، «يئر، گؤي، آيلار و اولدوزلار... گوندن قوپوب آيريلميش پارچالار» اولدوغو کيمي، اؤلکه‌ده‌کي موختليف يؤنلو سياسي دوشونجه‌لر ده واحيد آنا‌نين - آذربايجا‌نين اطرافيندا بيرلشمه‌ليديرلر. بو معنادا اگر کئفلي ايسکندرين «تاريخلريميزين کيتابيندا...قان ايله يازيلميش بير صحيفه‌یه‌ » چئوريلميش مونولوقو میلّي-معنوي اؤزونودرکين ايتتيهامنامه‌سيديرسه، گولباهارين بير کيتابا سيغمايان مونولوقو میلّي-سياسي بيرليگين تصديقنامه‌سيدير: «يئر، گؤي، آيلار و اولدوزلار گؤيلرده سئير ائديب گزه-گزه يئنه اول-آخير گونون باشينا دولانيرلار. چونکي بونلار هاميسي قديم ازلده گوندن قوپوب آيريلميش پارچالاردير. من اعتيقاد ائديرم کي، منيم ده بالالاريم دونيادا هر ياني گزيب دولانسالار، گئنه اول-آخير آنالاري زهرا‌نين اطرافيندا گرک دولانيرلار. چونکي آي و اولدوز شمسين پارچالاري اولان کيمي، بونلار دا آنالاري‌نين آيي و اولدوزلاريدير. واي او کسين حالينا کي، طبيعتين همين قانونو پوزماق ايسته‌يه. اونون اينصافي و ويجداني اونا مودامول حيات اذيت ائده‌جک،نه‌قدر جا‌نيندا نفس وار پئشيمان اولاجاق».

     گولباهارين الينده‌کي کيتابين «آچيق صحيفه‌سي»نده ايفاده اولونان مطلبلر آذربايجا‌نين آچيلاجاق طالعيي‌نين آچيق اوفوقلرينه ايشيق ساليردي. آذربايجاندا سووئت حؤکومتي‌نين يارانماسي عرفه‌سينده جليل محمدقولوزاده‌نین سياسي باخيشلاري بونلاردان عيبارت ايدي. تکجه اؤلکه‌ده يارانان قاريشيقليغا گؤره دئييل، آرزو ائتديکلريني بولشئويکلرين مرامنامه‌سينده تاپا بيلمه‌ديگي اوچون جليل محمدقولوزاده وطني ترک ائتمه‌يه مجبور اولموشدو.

     بؤيوک وطنپرور اديبين سياسي قناعتلري آرازين او تاييندا آزاديستان دؤولتي قورموش شئيخ محمد خييابا‌ني‌نين ايستيقلال موباريزه‌سي ايله اوست-اوسته دوشوردو. جليل محمدقولوزاده آذربايجان ادبياتي‌نين ستّارخانيدير. سرداري-میلّي ستّارخاني میلّي-سياسي حرکاتدا حياتا کئچيرديگي موباريزه‌ني جليل محمدقولوزاده ادبياتدا و مطبوعاتدا آپارميشدير. جليل محمدقولوزاده‌نین رئداکتورلوغو ايله «موللا نصرالدین» ژورنالي‌نين تبريزده نشر اولونان سايلاري جنوبي آذربايجاندا هم میلّي آزادليق دوشونجه‌سي‌نين درينلشمه‌سين، هم ده رئاليست-ساتيريک ادبياتين ايمکانلاري‌نين گئنيشلنمه‌سينه گوجلو تکان وئرميشدير. مشهور «اؤلولر» اثري‌نين تبريز صحنه‌سينده تاماشايا قويولماسي (1 ماي 1921) آذربايجا‌نين او تاييندا دا فاناتيزم و جهالت اوغروندا موباريزه‌يه حرکت وئرميشدير. بونونلا بئله، خيياباني حرکاتي‌نين فاجيعه‌لي سوقوطو و باشلانغيج مرحله ده بولشئويکلرين زحمتکئش خالق حاقينداکي ايشارتيلي وعدلري يازيچيني يئنيدن وطنه دؤنوب سووئت آذربايجا‌نيندا خيدمت ائتمه‌يه روحلانديرميشدير. جليل محمدقولوزاده «او شئي کي، قوجا موللا نصرالدینين قلبينه و مجازينا هر بابتدن مووافيقدير، اونون آدي شورادير» دئيه‌رک اؤزونون فهله-کندلي حؤکومتي ائلان ائدن شورا آذربايجا‌نينا خيدمته حصر ائده‌جگيني بيان ائتميشدي. چونکي کيچيک آدامين بؤيوک مودافيعه‌چيسي اولان جليل محمدقولوزاده فهله-کندلي حؤکومتي واسيطه‌سيله زحمتکئش خالقين، ساده، سيراوي اينسانلارين آزادليق الده ائده‌جگينه اوميد بسله‌ييردي. لاکين اوميد و اينام دؤورو او قدر ده چوخ چکمه‌دي. آز سونرا جليل محمدقولوزاده سووئت گئرچکليگي‌نين داخيلي چوروکلوگونو حيس ائتديگي اوچون حياتيني سوسياليست ايدئالينا دئييل، میلّته و وطنه خيدمته حصر ائتميشدير. بؤيوک اديب بو فيکيرده ايدي کي، «اؤزوموزو... قورو تعريف و آلقيشلارلا يوخ، محض آجي حقيقتي مئيدانا قويماقلا بيز معاريف ائويني آباد ائده بيلريک». بونا گؤره‌دير کي، يازيچي‌نين سووئت دؤورو اثرلرينده يئني جمعيتين ياراتديغي چاشقينليق و خاوْس، سياسي-معنوي پوچلوق، هرج-مرجليک اؤز عکسيني تاپميشدير. آرتيق جليل محمدقولوزاده کئچن عصرين ايييرمينجي ايللري‌نين ايکينجي ياريسيندان باشلاياراق، مؤوجود جمعيتده‌کي پروسئسلرله باريشماز مؤوقئعده دايانديغيني بوروزه وئريردي. ميرزه جليل آشکار شکيلده گؤروردو کي، يئني قورولان سووئت جمعيتي «هله رنده‌لنمه‌ييب...دويونو-مويونو ده آلينماييب». آرتيق 1922-جي ايلده يازميشدي کي، «ظولمت چوخ دريندير، قارانليق نهايت قاليندير».

      بونا گؤره ده جليل محمدقولوزاده «ريچه‌دن باشلاماغين» لازيم گلديگيني درک ائتميش، «اگر ريچه‌ني بالتالاييب، اونا ضرر يئتيره بيله‌جک، قول-قاناد اونسوز دا اؤز-اؤزونه قورويوب محو اولاجاق» قناعتينده اولموشدو. همچنين جليل محمدقولوزاده آرزو ائديردي کي، کاش «فيرقه‌يه داخيل اولانلارين بير پارا يارامازلاري فيرقه‌ده اولمايايديلار». اونا گؤره‌دير کي، ظاهيرن گنج سووئت دؤولتي‌نين مودافيعه‌سينه حصر اولونموش کيمي گؤرونن «بلکه ده قايتارديلار» حئکایه‌سينده ميرزه جليل اؤزونه‌مخصوص اوصوللارلا «موسکوا‌نين اؤزونده ده چوخ بؤيوک و پونهان داخيلي قاريشيقليقلارين‌ اولدوغونو»، آزنئفتين موديري سئرئبرووسکي‌نين باکي نئفت معدنلريني خاريجي اؤلکه‌لري‌نين ميليونچولارينا ساتماق ايسته‌ديگيني ايجتيماعيتين ديقت مرکزينه چکيردي. حئکایه‌ده همچنين کئچميش باکي ميليونچولارينا موناسيبت ده تنقيد اولونموشدو: «اينصاف و مورووّتدن کناردير کي، آغا‌بيين، يا جاهانگير خا‌نين اون مين دئسياتيندن اؤزونه باري مين دئسياتين ده وئرمه‌يه‌لر. يا موسا ناغييئوين ايکي يوز اوتوز يئددي تيکيليسيني اليندن آلاسان و اونون واريثينه باري 5-10 ائو قايتاريب وئرمه‌يه‌سن کي، ... او بيچاره... جاماعات ايچينده خجالت چکمه‌سين».

      جليل محمدقولوزاده‌نین سووئت دؤورو حئکایه‌لرينده، او جومله‌دن «تاخيل حکيمي»، «هامباللار»، «اوغرو اينک» کيمي بديعي نومونه‌لرده جمعيتين اَيينتيلري و عئيبجرليکلري نظره چارپديريلميشدير. «دلي ييغينجاغي» ايسه بيرباشا سووئت جمعيتي‌نين اوبرازي ايدي. اثرده هم ده اؤلکه‌‌نين خالقي‌نين ديليني بيلمه‌ين اؤزگه میلّتلرين نوماينده‌لري اولان حضرتي اشرف کيمي حاکيملر، لالبيوز کيمي حکيملر طرفيندن ايداره ائديلمه‌سينه اعتيراض نوتلاري واردير. «دلي ييغينجاغي»‌نين يازيلديغي ايللرده آذربايجانا بولشئويک سئرگئي ميرونوويچ کيرووون رهبرليک ائتديگيني نظره آلساق، جليل محمدقولوزاده‌نین بو اثري يازماقلا نه قدر بؤيوک وطنداشليق و جسارت نومونه‌سي گؤسترديگيني تصوور ائتميش اولاريق. بونون آردينجا قلمه آلينميش «ار» پيئسينده ايسه آزاد جمعيتده خالقين اؤز ايچيندن چيخميش ار، باشچي، رهبر سئچمک حوقوقونون ضروري‌ليگي ديقت مرکزينه چکيلميشدير: «آزاد بير عصرده، آزاد میلّت آراسيندا هر بير شخصين ظن ائديرم ايختيياري گرک اولسون کي، اؤزو اوچون ائولنمه‌يه قرار وئرديگي صورتده اؤز خوشلاديغي قاديني ائولنمه‌يه دعوت ائتسين.

     باش دوکتور کيمي آزاد و مدني بير ووجود زماني کي ائولنمک ايسته‌دي، تا قديم کيشيلر کيمي بينديگي قيزين يا‌نينا خالا نيسبتي، يا دا بيبيسيني ائلچي گؤندرمه‌يه‌جک».

     بئله‌ليکله، عاييله موستويسينده تقديم ائديلن حاديثه‌لر و ايدئيالار واسيطه‌سيله جمعيته عاييد سياسي مسله‌لر گوندمه گتيريلميشدير. آسانليقلا گؤرمک مومکوندور کي، اثرين جؤوهريني تشکيل ائدن «ار آختاريشي» موتيوي اصلينده عاييله باشچيسيندان چوخ، دؤولت باشچيسي معناسيني ايفاده ائدير. جليل محمدقولوزاده «ار» پيئسينده دئييلديگي کيمي «بو سؤزدن قان قوخوسو» گلديگيني ياخشي بيلديگي اوچون حاديثه‌لري عاييله-معيشت موحيطينده باش وئرن «ولوله» شکلينده تقديم ائتميشدير. 1929-1930-جو ايللرده يازيلماسينا باخماياراق، اديبين ساغليغيندا چاپ اولونماماسي دا اثرده جيدي ايجتيماعي-سياسي مطلبلرين ايفاده اولونماسي ايله علاقه دار ايدي.

     جليل محمدقولوزاده‌نین میلّي ايستيقلال آرزولاري آذربايجان دؤولت موستقيل‌ليگي قازانديقدان سونرا گئرچکلشميشدير. بؤيوک دئموکرات اديبين اثرلري و ايدئيالاري موستقيل دؤولتيميزين داها دا مؤحکملنديريلمه‌سينه اوغورلا خيدمت ائدير و خالقيميزين گله‌جک اينکيشاف يولونا ايشيق سالير..گؤرکملي يازيچي و ايجتيماعي خاديم جليل محمدقولوزاده‌نین (1869-1932) اثرلريندن نومونه‌لرين 20. عصر بويو اينگيليس، فرانسيز، آلمان، روس، تورک، اوکراينا، پولياک، مولدووان، اؤزبک، فارس، تورکمن، گورجو، قيرغيز ديللرينده نشر ائديلمه‌سي اونون ياراديجيليغينا بين الخالق عالمده، خوصوصن آوروپادا و مرکزي آسييادا بؤيوک ماراق دوغورموشدور. سون ايللرده اثرلري‌نين و حاقيندا يازيلان کيتابلارين عرب و اوردو ديللرينده چاپ اولونماسي شرق عالمينده، موسلمان دونياسيندا گئنيش ميقياسدا تا‌نينماسينا بؤيوک يول آچميشدير. ناخچيوان دؤولت اونيوئرسيتئتي‌نين رئکتورو، آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي‌نين 2004-جو ايلده ايسلاماباددا "Seaf Publikations" نشرياتيندا اوردو ديلينده چاپدان چيخميش "گؤرکملي آذربايجان موتفکّيري جليل محمدقولوزاده اثرلري ايله" کيتابي قودرتلي يازيچي‌نين ادبي ايرثينه جنوبي آسييا اؤلکه‌لرينده - پاکيستاندا، هينديستاندا و افغانيستاندا رغبت قازانديرميشدير.

      سون واختلار ميصير عرب رئسپوبليکاسي‌نين پايتاختي قاهيره شهرينده آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي‌نين عرب ديلينده نشر ائديلميش ايکي کيتابي جليل محمدقولوزاده ايرثي‌نين آفريقا قيته‌سينده گئنيش ياييلماسينا مئيدان آچميشدير. "آذربايجا‌نين میلّي يازيچيسي جليل محمدقولوزاده" آدلانان بيرينجي کيتابدا آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي گؤرکملي يازيچي‌نين حياتي‌نين اساس مقاملاريني، "موللا نصرالدین" ژورنالي ايله باغلي مسله‌لري و اديبين ياراديجيليغي‌نين آنا خطلريني علمي شکيلده عرب‌ديللي اوخوجولارا تقديم ائتميشدير. بوندان باشقا، "جليل محمدقولوزاده‌نین حياتي و ياراديجيليغي‌نين اساس تاريخلري" آدلي کرونولوژي قايدادا حاضيرلانميش ايجمالين کيتابدا ايکي ديلده - عرب و اينگيليس ديللرينده وئريلمه‌سي اثرين ياييلما دايره‌سي‌نين گئنيشلنديريلمه‌سينه و ايستيفاده ايمکانلاري‌نين داها دا آرتماسينا سبب اولموشدور. بؤيوک تيراژلا چاپ اولونموش کيتابا ميصيرين الازهر اونيوئرسيتئتي‌نين موعليمي حمدي مهروز باسيو‌ني‌نين يازديغي اؤن سؤزده بوتؤولوکده آذربايجان حاقيندا، جليل محمدقولوزاده‌نین شخصيتي و ياراديجيليغي، هابئله آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي‌نين فعاليتي باره‌ده اهميتلي فيکيرلر اؤز عکسيني تاپميشدير.

     "آذربايجا‌نين میلّي يازيچيسي جليل محمدقولوزاده" کيتابيندا علاوه اولاراق بؤيوک اديبين ايرثيندن اؤرنکلره ده يئر آيريلميشدير. بئله‌ليکله، جليل ممدقولوزاده‌نین "اؤلولر" تراژی‌کومئديياسي، "داناباش کندي‌نين احوالاتلاري" پووئستي، "پوچت قوتوسو" ،"دللک" ،"پيروئردي‌نين خوروزو" ،"قوزو" ،"ساققاللي اوشاق" ،"خا‌نين تسبئحي" و باشقا حئکایه‌لري عرب‌ديللي اوخوجولارا چاتديريلميشدير. بو، جليل محمدقولوزاده‌نین اثرلري‌نين عرب ديلينده کيتاب حاليندا ايلک تقديماتي کيمي ده موهوم اهميته ماليکدير.

     آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي‌نين قاهيره‌‌نين "مدنيت نشرلري ائوي" نشرياتيندا چاپدان چيخميش "آذربايجا‌نين میلّي يازيچيسي جليل محمدقولوزاده" کيتابيني و اؤلمز صنعتکارين اثرلريني عرب ديلينه قاهيره اونيوئرسيتئتي‌نين پروفئسسورو جلال سعيد ال-هيفنوي ترجومه ائتميشدير. پروفئسسور جلال سعيد ال-هيفنوي ايکي دفعه ناخچيوان دؤولت اونيوئرسيتئتينده اولموش، دييارلا تانيشليق ايمکاني قازانميش، يازيچي‌نين ائو موزه‌يني زيارت ائتميشدير. موختار رئسپوبليکايا سفرلر، ناخچيوان دؤولت اونيوئرسيتئتينده کئچيريلن گؤروشلر، آپاريلان موذاکيره‌لر پروفئسسور جلال سعيد ال-هيفنوي‌نين ترجومه پروسئسينده آذربايجان کولوريتيني، اوريژينالين خوصوصيتلريني مومکون قدر داها چوخ قورويوب ساخلاماسينا ايمکان ياراتميشدير.

     بوندان باشقا، آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي‌نين ميصير عرب رئسپوبليکاسيندا، قاهيره شهرينده چاپ ائديلن "آذربايجا‌نين يئني دؤور يازيچيسي جليل محمدقولوزاده" آدلي ايکينجي کيتابيندا بؤيوک اديبين حياتي و ياراديجيليغي حاقينداکي آراشديرمالار عرب و اينگيليس ديللرينده اوخوجولارا چاتديريلميشدير. اثرده عئيني زاماندا جليل محمدقولوزاده اثرلري‌نين ياييلما دايره‌سي و يازيچي‌نين نسيل شجره‌سي باره‌ده ده معلوماتلار وئريلميشدير. کيتابا جليل محمدقولوزاده‌نین مشهور "پوچت قوتوسو" و "بلکه ده قايتارديلار" حئکایه‌لري‌نين عرب ديلينه ترجومه‌لري ده علاوه ائديلميشدير. کيتابي عرب ديلينه قاهيره اونيوئرسيتئتي‌نين پروفئسسورو هني اس-سيسي ترجومه ائتميشدير. ميصير عرب رئسپوبليکاسي‌نين آذربايجانداکي سابيق سفيري يوسيف احمد شارکاوي‌نين کيتابا يازديغي اؤن سؤزده جليل محمدقولوزاده‌نین ياراديجيليغي و عيسا حبيب‌بيلي‌نين فعاليتي اؤلکه‌لراراسي موناسيبتلر موستويسينده ديرلنديريلميشدير.

     قاهيره شهرينده جليل محمدقولوزاده حاقيندا چاپ اولونموش کيتابلار باره‌ده ميصير عرب رئسپوبليکاسي‌نين دؤوري مطبوعاتيندا گئنيش اينفورماسييالار ياييلميشدير.

      ناخچيوان دؤولت اونيوئرسيتئتي‌نين رئکتورو، میلّي مجليسين دئپوتاتي، آکادئميک عيسا حبيب‌بيلي‌نين ميصير عرب رئسپوبليکاسيندا چاپ اولونموش کيتابلاري گؤرکملي عاليمين بؤيوک دئموکرات يازيچي جليل محمدقولوزاده‌نین حياتي و ياراديجيليغي‌نين تدقيقي و تبليغي ساحه‌سينده‌کي چوخ ايلليک آرديجيل فعاليتي‌نين منطيقي داواميدير. بو کيتابلار قودرتلي آذربايجان يازيچيسي جليل محمدقولوزاده‌نین شرق عالمينده، موسلمان دونياسيندا داها گئنيش ميقايسدا تانيديلماسينا خيدمتين ايفاده‌سيدير. قاهيره شهرينده چاپ ائديلميش کيتابلار آذربايجان-ميصير علاقه‌لرينين ده يئني و اهميتلي صحيفه‌لريدير.

کؤچورن: عباس ائلچین

 

 

+ :  سه شنبه ۱۳۹۵/۰۴/۰۸ساعات 11:14  يازان :   عباس ائلچین  |